Qarz nega yozib qo‘yiladi va buni qanday qilish kerak?

Qarz berishda eng oson qadam — yozib qo‘yish. Eng ko‘p tashlab ketiladigan qadam ham shu. «U yaxshi odam», «ertaga olib keladi», «esimda turadi» — og‘zaki kelishuvlar ko‘pincha shunday boshlanadi. Bir oydan keyin esa summa ham, muddat ham ikki xil eslanadi.

Quyida — qarzni nega yozish kerakligi va buni qanday qilib to‘g‘ri, adolatli va oson qilish haqida oddiy tartib. U qog‘oz daftarga ham, telefon ilovasiga ham birdek mos: gap vositada emas, odatning o‘zida.

Nega qarzni yozib qo‘yish kerak?

Xotira ishonchli guvoh emas. Haftasiga o‘nlab mijoz bilan ishlaydigan do‘kon egasi kim qancha olganini bir oydan keyin aniq ayta olmaydi, mijoz esa ko‘pincha kichikroq summani eslaydi. Ikkalasi ham yolg‘on gapirmayapti — shunchaki xotira xiralashgan.

• Unutishdan himoya. Yozuv summa, sana va muddatni o‘zgarmas holda saqlaydi — bir oydan keyin ham, bir yildan keyin ham.
• Bahsdan himoya. «Men 300 ming olgandim, 500 emas» degan gapga ovoz ko‘tarish emas, yozuv javob beradi.
• Ikkala tomon uchun adolat. Yozuv faqat do‘kon egasini emas, mijozni ham himoya qiladi: to‘lagan pulini hech kim qayta so‘ramaydi.
• Boshqa odam ham tushunadi. Siz kasal bo‘lib qolsangiz yoki do‘konda boshqa kishi ishlasa, u hisobni yozuvdan davom ettiradi.

Qonun ham shu tomonda. Fuqarolik kodeksining 733-⁠moddasiga ko‘ra, fuqarolar o‘rtasidagi qarz bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) o‘n baravaridan oshsa, yozma shaklda tuzilishi kerak. Yozma shakl bo‘lmasa, nizo chiqqanda qarzni faqat guvoh so‘zi bilan isbotlab bo‘lmaydi (109-⁠modda). Batafsil — qarz huquqiy asoslari haqidagi maqolada.

Yozuvda qarzdor, summa va muddat bo‘lishi kerak

Yaxshi yozuv qisqa, lekin to‘liq bo‘ladi. Har qarzda quyidagi olti narsa turishi kerak:

1. Kim oldi. To‘liq ism va telefon — «Rustam aka» emas, «Rustam Aliyev, +998 90 …».
2. Nima uchun. Pul yoki qaysi tovar: «un 2 qop, yog‘ 5 litr».
3. Qancha. Summa raqam bilan; katta summada so‘z bilan ham: «1 200 000 (bir million ikki yuz ming) so‘m».
4. Qaysi valyutada. Qarz qaysi valyutada berilgan bo‘lsa, shu valyutada yoziladi va shu valyutada qaytariladi. Boshqa valyutada to‘lansa — to‘lov kunidagi kurs bo‘yicha, o‘sha zahoti hisob-kitob qilinadi.
5. Qachon. Qarz berilgan sana.
6. Qachongacha. Aniq qaytarish kuni — «keyinroq» yoki «maoshdan keyin» emas, «25-⁠oktabrgacha».

Nasiyaga sotilgan tovar narxi ham shu yerda, savdo paytida bir marta yoziladi. Keyin to‘lov kechiksa ham, tovar qimmatlasa ham, yozilgan summa o‘zgarmaydi — shuning uchun narxni aniq aytib, aniq yozish muhim.

Muddatni ovoz chiqarib takrorlash foydali odat: «25-⁠oktabrgacha, shundaymi?». Mijoz «ha» desa, kelishuv ikkalangiz uchun ham bir xil bo‘ladi. Yozuv tartibi haqida batafsil — qarz daftarini yuritish haqidagi maqolada.

Kim yozadi va qanday qilib adolatli yozish mumkin?

Yozuvni odatda do‘kon egasi yuritadi, shuning uchun adolat ham uning zimmasida. Qoida oddiy: mijoz bilan nima kelishilgan bo‘lsa, shunday yoziladi — ortiqcha qo‘shilmaydi, kamaytirilmaydi, noaniq qoldirilmaydi.

• Qarzdor tasdiqlaydi. Summa va muddatni mijozga o‘qib bering yoki ko‘rsating. U rozi bo‘lgan yozuv — ikkingizning umumiy yozuvingiz.
• Yashirin shart yo‘q. Og‘zaki aytilmagan shartni keyin yozuvga qo‘shmang. Yozuvda nima bo‘lsa, kelishuv shu.
• O‘chirilmaydi. Xato bo‘lsa, eski qator o‘chirilmaydi — ostiga tuzatish va sababi yoziladi. To‘lov ham yangi qator bilan qo‘shiladi.
• Tushunarli yozuv. Faqat o‘zingiz tushunadigan qisqartma («R.a. 450») o‘rniga, boshqa odam ham o‘qiy oladigan yozuv.

Mijoz o‘z qo‘li bilan tilxat yozib bersa, bu yanada ishonchli: uning qo‘lyozmasi va imzosi bahs chiqqanda eng kuchli dalil bo‘ladi. Namunasi — qarz tilxati haqidagi maqolada.

Guvoh qachon kerak?

Katta yoki uzoq muddatli qarzda ikkinchi bir kishining xabardor bo‘lishi foydali. Guvoh ikkala tomon ham ishonadigan odam bo‘lgani ma’qul — masalan, ikkalangizga tanish qo‘shni yoki do‘kondagi sherik. U kelishuvni eshitadi, kerak bo‘lsa, tilxatga imzo qo‘yadi.

Guvoh yozuvning o‘rnini bosmaydi, uni to‘ldiradi. Yuqorida aytilganidek, katta summada guvoh so‘zi yolg‘iz o‘zi yetmaydi — yozma hujjat ham kerak. Kundalik kichik nasiyada esa guvoh shart emas: aniq yozuvning o‘zi yetadi.

Misol. Rustam aka «Ipak yo‘li» do‘konida mijozga 3 000 000 so‘mlik qurilish mollarini nasiyaga berdi. Tilxat yozdirdi, sherigini guvoh qilib chaqirdi va muddatni birga takrorladi: «15-⁠dekabrgacha». Ikki oydan keyin mijoz «ikki million edi-ku» deganda bahs bir daqiqada tugadi — tilxat ham, guvoh ham bir xil gapirdi.

Har tomonda bittadan ikki nusxa

Yozuv faqat bir tomonda tursa, ikkinchi tomon unga to‘liq ishona olmaydi. Shuning uchun katta qarzda tilxat yoki kelishuv ikki nusxada yoziladi: biri qarz beruvchida, biri qarz oluvchida. Ikkalasida ham bir xil summa, sana, muddat va imzo bo‘ladi.

Kundalik daftarda ikki nusxa shart emas, lekin mijozga uning qatorini ko‘rsatish oson. Faqat butun sahifani emas, uning o‘z qatorini ko‘rsating — boshqa mijozlarning qarzi begona ko‘zdan yopiq qolsin. Har to‘lovdan keyin qoldiqni ovoz chiqarib ayting: «demak, sizda endi 250 000 qoldi». Qisman to‘lovni to‘g‘ri yozish — alohida maqolada.

Kichik qarzni ham yozing

Eng ko‘p unutiladigan qarz — kichigi. «Yigirma ming uchun daftar ochib o‘tiramanmi» degan fikr tushunarli, lekin kundalik nasiya aynan shunday kichik summalardan yig‘iladi: haftasiga besh marta 20 mingdan — oyiga 400 mingdan ortiq.

Kichik qarzni yozmaslik ikki tomonga ham zarar: do‘kon egasi pulini yo‘qotadi, mijoz esa noqulay ahvolga tushadi — u ham qancha qarzi qolganini bilmaydi va bir kun kutilmagan summani eshitib qoladi. Yozuv bir necha soniya oladi, xolos.

Muhlat va kechirishning yozuvdan keyingi tartibi

Ba’zan mijoz muddatida to‘lay olmaydi — kasallik, ishsizlik yoki oilaviy qiyinchilik sabab. Bunday odamga bosimni oshirish natija bermaydi. To‘g‘ri yo‘l — u bilan gaplashib, real yangi muddat kelishish va uni daftarga yozish: «yangi muddat 10.11».

Muhimi, summa o‘zgarmaydi. Muddat uzaytirilgani uchun qarzga qo‘shimcha haq, penya yoki foiz yozilmaydi. Qo‘shimcha haq mijozni cho‘chitadi va to‘lovni yanada qiyinlashtiradi; aniq yangi muddat esa pulni qaytaradi.

Mijoz haqiqatan to‘lay olmasa, qarzni to‘liq yoki qisman kechirish ham mumkin. Bu — do‘kon egasining o‘z ixtiyori, savdolashuv sharti emas. Kechirilgan summa daftardan o‘chirilmaydi: «kechirildi» deb sana bilan belgilanadi, mijozga aniq aytiladi va keyin qayta so‘ralmaydi. Batafsil — qarzni kechirish haqidagi maqolada.

Mijozga qanday aytish kerak?

Ko‘p do‘kon egasi yozishni noqulay his qiladi: mijoz xafa bo‘lmaydimi? Aslida hammasini aytish usuli hal qiladi. «Sizga ishonmayman» emas, «ikkalamiz ham bir xil eslaylik» degan ohang kerak.

Muddati o‘tgan qarzni so‘rash ham xuddi shunday: hurmat bilan, boshqa mijozlar oldida emas, tahdidsiz. Qanday gapirish haqida — qarzni odob bilan so‘rash bo‘yicha maqolada.

Yakunda tartib murakkab emas: yozing, summa va muddatni aniq ayting, katta summada guvoh va ikki nusxa qiling, kichik qarzni ham tashlab ketmang. Qiyin ahvoldagi mijozga esa yangi muddat bering — summani oshirmasdan. Bu ishlar bir necha soniya oladi, lekin oylar davomida ikkala tomonni bahsdan asraydi.