Qarz tilxati namunasi va uni to‘g‘ri yozish qoidalari

Kundalik nasiyada tilxat so‘ralmaydi: non, yog‘ yoki bir qop un uchun daftardagi bitta qator yetadi. Summa kattalashganda esa vaziyat o‘zgaradi. Qurilish mollari do‘konidan usta 8 million so‘mlik sement va armatura olib ketadi; ulgurji savdoda do‘kon 3 000 dollarlik tovarni «keyin to‘layman» sharti bilan beradi. Bunday paytda og‘zaki va’da va daftardagi bitta qator — juda zaif himoya.

Bu maqolada — tilxat yozish namunasi, tilxatda nima bo‘lishi kerakligi, qisman to‘lovni qanday rasmiylashtirish va eng ko‘p uchraydigan xatolar.

Tilxat nima va u nimaga kerak?

Tilxat — qarz oluvchi o‘z qo‘li bilan yozib, imzolab beradigan qisqa hujjat: «falonchidan shuncha pul yoki tovar oldim, falon kungacha qaytaraman». Tilxatni qarz beruvchi saqlaydi.

Fuqarolik kodeksining 733-⁠moddasiga ko‘ra, qarz oluvchining tilxati bo‘lsa, qarz shartnomasi yozma shaklda tuzilgan hisoblanadi. Shu moddaga ko‘ra, fuqarolar o‘rtasidagi qarz bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) o‘n baravaridan oshsa, shartnoma yozma bo‘lishi shart (BHMning so‘mdagi miqdori vaqti-vaqti bilan yangilanadi). Taraflardan biri korxona (yuridik shaxs) bo‘lsa — summadan qat’i nazar.

Nega bu muhim: yozma shaklga rioya qilinmasa, nizo chiqqanda qarzni guvohlarning so‘zi bilan isbotlab bo‘lmaydi (Fuqarolik kodeksi, 109-⁠modda). «Qo‘shnim ko‘rgan edi» degan gap yetmasligi mumkin. Imzolangan tilxat esa — dalil.

Tilxatda nima bo‘lishi kerak?

1. Qarz oluvchining to‘liq ismi — familiya, ism, otasining ismi. «Anvar aka» emas.
2. Pasport yoki ID-karta ma’lumoti — seriya va raqam. Bir xil ismli odam ko‘p, hujjat raqami esa bitta.
3. Yashash manzili va telefon raqami.
4. Qarz beruvchining ismi — sizning yoki do‘kon egasining to‘liq ismi.
5. Summa raqam va so‘z bilan: «8 400 000 (sakkiz million to‘rt yuz ming) so‘m». So‘z bilan yozilgan summaga nol qo‘shib bo‘lmaydi.
6. Valyuta — so‘m yoki AQSh dollari. Dollarda bo‘lsa, shunday deb aniq yoziladi. Qarz qaysi valyutada berilgan bo‘lsa, shu valyutada qaytariladi (boshqa valyutada to‘lansa — ikki tomon roziligi bilan, to‘lov kunidagi kurs bo‘yicha, o‘sha zahoti); so‘mdagi qarzni tilxatda dollar kursiga bog‘lamang.
7. Nima uchun — «naqd pul» yoki «tovar: sement 40 qop, armatura 500 kg».
8. Olingan sana va qaytarish muddati — aniq kun bilan.
9. Imzo — qarz oluvchining o‘z qo‘li bilan.

Guvohlar imzosi shart emas, lekin ortiqcha ham emas: bir-ikki guvohning ismi va imzosi keyinchalik bahsni qisqartiradi.

Tilxat namunasi

Quyida — tilxat yozish namunasi. Uni o‘z holatingizga moslab ishlatishingiz mumkin. Tilxatni qarz oluvchining o‘zi qo‘lda yozgani yaxshi: qo‘lyozmani keyin «men yozmaganman» deb inkor qilish qiyinroq.

Ismlar, manzil va hujjat raqami — namunaviy. Haqiqiy tilxatda ular to‘liq va xatosiz yoziladi.

Tovar nasiyasida ro‘yxat va narxni yozish

Do‘konda qarz ko‘pincha pul emas, tovar. Tilxatda faqat umumiy summa yozilsa, keyin «men buncha olmaganman» degan bahs chiqishi mumkin. Shuning uchun tovar nomi, miqdori va narxi alohida yozilgani yaxshi:

• Sement M400 — 40 qop × 62 000 = 2 480 000 so‘m.
• Armatura 12 mm — 500 kg × 11 840 = 5 920 000 so‘m.
• Jami: 8 400 000 so‘m.

Yuk xati yoki chek bo‘lsa, uning nusxasini tilxatga qo‘shib qo‘ying. Ikki hujjat bir-birini tasdiqlaydi.

Notarius kerakmi?

Fuqarolar o‘rtasidagi oddiy qarz uchun tilxatni notariusda tasdiqlash majburiy emas — bu taraflarning xohishiga bog‘liq. Lekin juda katta summada, uzoq muddatda yoki qarz oluvchini yaxshi tanimasangiz, notarial tasdiqlash qo‘shimcha ishonch beradi. Bu haqda ham notarius yoki yuristdan so‘rab oling: xizmat narxi va talablar o‘zgarib turadi.

Qisman to‘lovni qanday rasmiylashtirish kerak?

Mijoz 8,4 milliondan 3 millionini olib keldi. Tilxatni qaytarib bermang — qarz hali yopilmagan. Buning o‘rniga ikki yo‘l bor:

• Tilxatning orqasiga yozasiz: «20.10.2026 — 3 000 000 so‘m qaytarildi. Qoldiq 5 400 000 so‘m.» Ikkingiz ham imzo qo‘yasiz.
• Yoki mijozga alohida qog‘oz berasiz: «Karimov A. R.dan 3 000 000 so‘m oldim». Bu — mijozning himoyasi, u ham xotirjam bo‘ladi.

Qarz to‘liq yopilganda tilxat mijozga qaytariladi yoki ustiga «to‘liq to‘landi» deb yozib imzolanadi. Shunda ikkala tomonda ham savol qolmaydi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Summa faqat raqam bilan. «840 000»ga bitta nol qo‘shilsa — 8 400 000. So‘z bilan yozilgan summa bu xavfni yo‘q qiladi.
• Muddatsiz tilxat. «Imkon bo‘lganda qaytaraman» — muddat emas. Aniq sana yozilsin.
• Imzo yoki sana yo‘q. Imzosiz qog‘oz — oddiy qog‘oz.
• «Qarz» so‘zi yo‘q. «Pul oldim» deyilsa, uni boshqacha talqin qilish mumkin. «Qarz oldim» va «qaytarishga majburman» degan so‘zlar bo‘lsin.
• Yagona nusxa. Tilxatni olgan zahoti telefonda suratga oling. Qog‘oz yo‘qolsa ham, hech bo‘lmasa surati qoladi.

Tilxatni qayerda saqlash kerak?

Tilxat — pul bilan teng qog‘oz. Uni kassa ostida yoki daftar orasida saqlamang. Alohida papka oching, har tilxatni sanasi bo‘yicha tartib bilan qo‘ying, papkani esa uyda yoki seyfda saqlang. Do‘konda faqat nusxasi — telefondagi surati tursin.

Qarz yopilib, tilxat qaytarilganda ham qisqa yozuv qoldiring: «Karimov A. R. — 8 400 000, to‘liq yopildi 15.11.2026, tilxat qaytarildi». Bir yildan keyin savol chiqsa, javob tayyor bo‘ladi.

Muddat o‘tib ketsa

Avvalo — gaplashing. Tilxat bor bo‘lsa, suhbat osonroq: summa ham, muddat ham qog‘ozda yozilgan, bahsga joy yo‘q. Mijoz yangi muddat so‘rasa, uni tilxat orqasiga yozib, ikkalangiz imzolang. Summa o‘zgarmaydi — kechikkani uchun qo‘shimcha haq yozilmaydi. Qanday gapirish haqida — qarzni odob bilan so‘rash bo‘yicha maqolada.

Kelishuv bo‘lmasa, qarzni sud orqali undirish mumkin. Buning ham muddati bor: Fuqarolik kodeksiga ko‘ra umumiy da’vo muddati — uch yil (150-⁠modda). Tilxatni yillab «kutib» saqlash xavfli: muddat o‘tsa, undirish ancha qiyinlashadi. Sudga borishdan oldin yurist bilan maslahatlashing — har bir holatning o‘z tafsiloti bor.

Tilxat va daftar birga ishlaydi

Tilxat — nizo bo‘lganda dalil. Kundalik nazorat uchun esa yozuv kerak: qancha qoldi, qachon to‘ladi, muddatga necha kun bor. Tilxatni seyfda saqlab, qarzni daftarda yuritmasangiz, qisman to‘lovlar va muddat esdan chiqadi.

Haqqim.uz’da katta qarzni ham oddiy nasiyadek yozasiz: summa, muddat, telefon. Izohga «tilxat bor, 17.09» deb qo‘yasiz. Qisman to‘lovdan keyin qoldiq o‘zi hisoblanadi, yozuv esa o‘chirilmaydi — bir yildan keyin ham tarix joyida turadi.