Qarzni odob bilan qanday so‘rash kerak?

Do‘kon egasi uchun eng noqulay ish — savdo emas, qarz so‘rash. Mijoz tanish, qo‘shni, ba’zan qarindosh. So‘rasangiz — xafa bo‘ladi deb qo‘rqasiz, so‘ramasangiz — pul ko‘chada qoladi.

Aslida ko‘p qarzdor to‘lamaydigan odam emas. U unutgan yoki pul topolmay uyalib yurgan bo‘ladi. Shuning uchun maqsad ikkita: pulni qaytarish va mijozni yo‘qotmaslik. Quyidagi gaplar aynan shunga mo‘ljallangan.

Gapirishdan oldin qo‘lingizda nima bo‘lsin?

«Qarzingiz bor edi-ku» degan gapdan bahs boshlanadi. Aniq raqam bilan gapirsangiz, bahs chiqmaydi. Qo‘ng‘iroqdan oldin daftardan to‘rt narsani ko‘rib oling:

• Qachon olgan — sana.
• Nima olgan — «2 qop un, 5 litr yog‘».
• Qancha to‘lagan — agar qisman to‘lagan bo‘lsa.
• Qancha qoldi — bitta raqam.

Shunda gap bitta jumlaga sig‘adi: «Dilshod aka, 12-⁠avgustda un va yog‘ olgan edingiz, 640 ming. 200 mingini bergansiz, 440 ming qoldi». Bu jumlada ayblov yo‘q — faqat raqam.

Qarzni muddatdan bir kun oldin eslatgan ma’qul

Ko‘pchilik qarzni muddat o‘tgandan keyin so‘raydi. Bu eng og‘ir payt: endi gap «nega bermadingiz?»ga aylanadi. Bir kun oldin esa u oddiy eslatma bo‘ladi.

Tanbeh yo‘q, uzr so‘rash ham ortiqcha. Siz shunchaki kelishuvni eslatyapsiz. Ko‘p mijoz shu qo‘ng‘iroqdan keyin o‘zi keladi. Kelmasa ham, ertangi suhbat osonroq bo‘ladi: siz oldindan ogohlantirgansiz.

Muddat o‘tib ketgandagi birinchi eslatma

Bir-ikki kunlik kechikish — odatiy hol. Bu paytda ohang yumshoq bo‘lsin, lekin aniq kun so‘ralsin:

Asosiy narsa — oxirgi savol. «Qachon berasiz?» degan ochiq savolga «bo‘lganda» degan javob keladi. «Juma kuni kela olasizmi?» degan savolga esa «ha» yoki boshqa aniq kun keladi. Yangi kunni o‘sha zahoti daftarga yozing.

Ikki hafta va undan ko‘p kechikkanda

Bu bosqichda telefon yetmaydi — iloji bo‘lsa, yuzma-yuz gaplashing. Mijoz do‘konga kelganda, boshqa xaridorlar yo‘q paytda, xotirjam ohangda:

Bu gapda uchta narsa bor: aniq summa, sababingiz (siz ham ta’minotchiga to‘laysiz) va chiqish yo‘li. Mijozni burchakka tiqmaysiz — unga yo‘l ko‘rsatasiz.

«Hozir pulim yo‘q» desa

Bu gapdan keyin suhbatni to‘xtatmang — qarzni bo‘laklarga ajrating. 440 ming bir martada og‘ir, lekin haftasiga 110 ming — to‘rt hafta. Ko‘p odam uchun bu ko‘tarsa bo‘ladigan summa.

1. Bo‘lakni birga hisoblang: 440 000 ÷ 4 = 110 000 so‘m.
2. To‘lov kunini belgilang: «har shanba».
3. Kelishuvni daftarga yozing: «4 × 110 ming, shanba kunlari».
4. Birinchi shanba kelmasa — o‘sha kuni kechqurun qo‘ng‘iroq qiling, bir hafta kutmang.

Kelishuv buzilsa, yangi nasiya berilmaydi. Buni ham oldindan, xotirjam ayting — keyin «nega bermaysiz?» degan gap chiqmaydi. Bo‘lib to‘lash jadvalini qanday tuzish haqida — alohida maqolada.

Telefonni ko‘tarmasa

Bir kunda o‘n marta qo‘ng‘iroq qilmang — bu faqat qochishga undaydi. Yaxshisi:

1. Kun davomida ikki marta, turli vaqtda qo‘ng‘iroq qiling: ertalab va kechqurun.
2. Javob bo‘lmasa, qisqa xabar yozing — summa va kelishilgan kun bilan.
3. Ikki-uch kun jimlikdan keyin mijoz yashaydigan yoki ishlaydigan joyda uchrashishga harakat qiling — do‘kon ichida emas, xotirjam joyda va faqat uning o‘zi bilan: oila a’zolari yoki hamkasblari oldida qarz haqida gapirmang.

Har urinishni yozib boring: sana, vaqt, natija. Bu faqat nazorat uchun emas — keyin jiddiy suhbat kerak bo‘lsa, «uch hafta davomida besh marta qo‘ng‘iroq qildim» deya olasiz. Undirishning keyingi bosqichlari — qarzni undirish usullari haqidagi maqolada.

Nima demaslik kerak?

• Boshqa odamlar oldida so‘ramang. Navbatda aytilgan gap mijozni uyaltiradi — pulni bersa ham, qaytib kelmaydi.
• Qo‘shni yoki qarindoshga aytmang. Qarz — siz bilan mijoz o‘rtasidagi gap. Uni yoyish munosabatni ham, obro‘ingizni ham buzadi.
• Ijtimoiy tarmoqqa yozmang. Qarzdorning ismi va summasini ochiq e’lon qilish nizoni kuchaytiradi va shaxsiy ma’lumot bilan bog‘liq muammo tug‘dirishi mumkin.
• Birinchi suhbatda tahdid qilmang. «Sudga beraman» degan gap aytilgan joyda suhbat tugaydi.
• Kechki soat 21:00 dan keyin qo‘ng‘iroq qilmang. Noqulay vaqtdagi qo‘ng‘iroq eslatma emas, bezovtalik bo‘lib qoladi.

Qo‘ng‘iroq qilish kerakmi yoki xabar yozish kerakmi?

Keksa mijozga qo‘ng‘iroq qilgan ma’qul — xabarni o‘qimasligi mumkin. Yoshlarga Telegram’dagi qisqa xabar qulayroq: uni o‘ziga qulay paytda o‘qiydi. Xabar yozsangiz, unda uchta narsa albatta bo‘lsin: summa, qaysi xarid uchun va aniq kun. Tayyor namunalar — qarz eslatish xabarlari haqidagi maqolada.

Xabar do‘kon nomidan va har safar bir xil ohangda yozilsin. Keyinchalik nizo chiqsa, yozishma ham dalil bo‘ladi. Ovozli xabar yubormang: uni hamma joyda eshitib bo‘lmaydi, raqamni esa qayta topish qiyin.

To‘laganda nima deyish kerak?

Qarz so‘rash haqida ko‘p gapiriladi, qarz qaytganda nima deyish haqida — kam. Holbuki aynan shu daqiqa mijozning keyingi safar qanday kelishini hal qiladi.

• Rahmat ayting. Oddiy «rahmat, aka» — mijoz uyalib emas, bemalol qaytib keladi.
• Qoldiqni ovoz chiqarib ayting. «110 ming oldim, 330 ming qoldi» — ikkingiz ham bir raqamni eshitasiz.
• Keyingi kunni eslating. «Keyingisi shanba kuni, shundaymi?»
• O‘sha zahoti yozing. Pul qo‘lga tushgan zahoti — yozuvga. Kechqurunga qoldirilgan to‘lov — bahsning boshlanishi.

Har suhbatni yozib boring

Qarz so‘rashning yarmi — eslab qolish. Kimga qachon qo‘ng‘iroq qildingiz, u nima va’da qildi, keyingi kun qaysi — bular esda turmaydi. Uch haftadan keyin «siz menga aytmagan edingiz» degan gap chiqadi.

Qog‘oz daftarda buning uchun izoh ustuni yetadi: «18.09 — qo‘ng‘iroq, juma kuni 200 ming». Haqqim.uz’da esa muddati o‘tgan qarzlar ro‘yxat boshida «5 kun kechikdi» degan belgi bilan turadi, va’dani izohga yozib qo‘yasiz. Ilova qarzdorga o‘zi hech narsa yubormaydi — qo‘ng‘iroqni siz, o‘z ohangingizda qilasiz.