Qarz shartnomasi namunasi va uning tilxatdan farqi

Tilxat kichik va tez-tez beriladigan nasiyaga yetadi. Lekin summa katta, muddat uzoq yoki to‘lov bir necha qismga bo‘linsa, batafsilroq hujjat — qarz shartnomasi — kerak bo‘ladi.

Masalan, qurilish mollari do‘konida usta 12 000 000 so‘mlik tovarni olib, uch oy ichida uch qismga bo‘lib to‘lashni taklif qildi. Bunday holatda oddiy tilxat yetmaydi — har to‘lov sanasi, summasi va kechikish sharti alohida yozilishi kerak. Aynan shuning uchun shartnoma tuziladi.

Quyida — shartnoma va tilxatning farqi, qachon aynan shartnoma kerakligi va tayyor namuna matn. Maqsad — rasmiy blanka emas, o‘zingiz to‘ldira oladigan oddiy qolip.

Tilxat va shartnomaning farqi nimada?

Tilxatni odatda qarz oluvchi yolg‘iz o‘zi qo‘lda yozadi va imzolaydi — bu, avvalambor, uning qarzni tan olganini tasdiqlaydi. U qisqa: ism, summa, sana, muddat.

Qarz shartnomasini esa ikkala taraf birga tuzadi va imzolaydi. Unda muddat, bo‘lib to‘lash jadvali va kechikish tartibi kabi bandlar tilxatga qaraganda ancha batafsilroq yoziladi — bu hujjat ikki tarafning majburiyatlarini teng darajada belgilaydi.

Oddiy qilib aytganda: tilxat — «men qarzdorman» degan bitta tomonlama tan olish. Shartnoma esa — ikki tomon o‘rtasidagi to‘liq kelishuv, unda kim nimaga majbur ekani aniq yozilgan.

Amaliy tomondan farq shunda ham ko‘rinadi: tilxatda odatda faqat bitta umumiy muddat bo‘ladi, shartnomada esa har bir to‘lov qismining o‘z sanasi bo‘lishi mumkin. Bu, ayniqsa, katta va bosqichma-bosqich to‘lanadigan nasiyada juda foydali.

Bundan tashqari, shartnomada kechikish tartibi oldindan yoziladi: qarzdor necha kun ichida xabar beradi va yangi sana qanday kelishiladi. Bu bandga jarima, foiz yoki boshqa qo‘shimcha haq yozilmaydi — summa bir marta kelishiladi va kechikkani uchun oshmaydi. Qonun ba’zi hollarda jarima (neustoyka) shartini yozishga imkon beradi, lekin biz buni tavsiya qilmaymiz: ortiqcha haq mijozni yo‘qotadi va nizoni kuchaytiradi, aniq tartib esa ikkala tarafni ham xotirjam qiladi.

Qachon shartnoma afzal?

• Summa katta va bir necha oyga bo‘lib to‘lanadi.
• Qarz oluvchi yuridik shaxs — korxona yoki boshqa do‘kon.
• Kafil yoki garov kabi qo‘shimcha shart bor.
• Shu taraf bilan kelajakda ham nasiya munosabati davom etishi kutilmoqda.
• Avvalgi tajribada shu mijoz yoki taraf bilan muddat bo‘yicha kelishmovchilik bo‘lgan.
• Kechikish holatida kim kimga xabar berishi va yangi sana qanday kelishilishini oldindan aniq yozib qo‘yish muhim ko‘rinsa.

Qolgan hollarda — mahalladagi tanish mijozga oddiy, qisqa muddatli nasiyada — tilxat odatda yetarli bo‘ladi. Shartnoma tuzish har safar shart emas, faqat murakkabroq holatlar uchun.

Ba’zi do‘kon egasi shartnomani «juda rasmiy» deb hisoblab, undan qochadi — mijoz xafa bo‘ladi deb o‘ylaydi. Amalda esa aksincha: aniq yozilgan shart ikkala tarafni ham tinchlantiradi, chunki kelishuv unutilmaydi va noto‘g‘ri eslanmaydi.

Shartnomaning 8 ta asosiy bandi

1. Taraflar — to‘liq ism, hujjat ma’lumoti, telefon raqami.
2. Predmet — qanday summa yoki tovar berilayotgani.
3. Berish sanasi va usuli — naqd, kartaga o‘tkazma yoki tovar.
4. Qaytarish muddati — aniq sana yoki jadval bo‘yicha.
5. Bo‘lib to‘lash jadvali, agar bo‘lsa.
6. Kechikish tartibi — qarzdor kimga va necha kun ichida xabar beradi, yangi sana qanday yoziladi (summa oshirilmaydi).
7. Imzolar va tuzilgan sana.
8. Ikki nusxada tuzilgani — har tarafda bittadan qoladi.

Har bandni to‘ldirishda aniqlikka e’tibor bering: «tez orada» emas — aniq sana; «bir qismini» emas — aniq summa. Noaniq so‘zlar keyinchalik bahsga sabab bo‘ladi.

Kafil yoki garov kabi qo‘shimcha shartlar bo‘lsa, ular ham alohida bandda aniq yozilishi kerak: kafil kim, u nimaga javob beradi, garov sifatida nima qoldirilgan. Garovdagi narsa qarz yopilguncha faqat saqlanadi, ishlatilmaydi — aks holda uning holati bo‘yicha yangi bahs chiqadi. Bunday murakkab shartlarni yozishdan oldin yuristga ko‘rsatgan ma’qul.

Namuna matn

Bu — umumiy tayyor qolip. O‘z holatingizga qarab bandlarni qisqartirishingiz yoki qo‘shishingiz mumkin — masalan, kafil bo‘lsa, uning ma’lumoti va imzosi uchun alohida qator qo‘shiladi.

Bo‘lib to‘lash jadvali ilovasi

Summa bir necha qismga bo‘lib to‘lanadigan bo‘lsa, shartnomaga alohida jadval ilova qilinadi: necha qism, har biri qachon va qancha.

Masalan, 6 000 000 so‘mlik nasiya uch oyga bo‘linsa, jadvalda har oyning aniq sanasi va summasi ko‘rsatiladi: 1-⁠oy — 2 000 000 so‘m, 2-⁠oy — 2 000 000 so‘m, 3-⁠oy — 2 000 000 so‘m. Har to‘lovdan keyin jadvalga sana va imzo qo‘shib boriladi — shunda qaysi qismi to‘langani, qaysi biri hali kutilayotgani doim aniq bo‘lib turadi.

Jadval alohida varaqda bo‘lsa ham, shartnoma bilan birga saqlanadi va uni ham ikkala taraf imzolaydi. Bu — qisman to‘lovlarni aniq kuzatib borishning eng oddiy usuli.

Kelishuvni keyin o‘zgartirish kerak bo‘lsa

Muddat yoki to‘lov jadvali jarayonda o‘zgarishi mumkin — mijoz kutilganidan ko‘proq yoki kamroq to‘lay oladi. Bunday holatda eski shartnomani yirtib tashlash shart emas: o‘zgarishni alohida qo‘shimcha kelishuv (qo‘shimcha bitim) sifatida yozib, ikkala taraf yana imzolaydi.

Qo‘shimcha kelishuvda qaysi band o‘zgarayotgani va yangi shart aniq ko‘rsatiladi: masalan, «3-⁠band o‘rniga: to‘lanmagan qoldiq — 4 000 000 so‘m, yangi muddat — 15-⁠noyabr». Asl shartnoma bilan birga saqlanadi.

Muddat uzaytirilsa ham qarz summasi oshirilmaydi: qo‘shimcha kelishuvga faqat qoldiq va yangi sana yoziladi. Qarzning bir qismidan o‘z xohishingiz bilan kechsangiz, buni ham shu yerda alohida qayd eting — keyin qoldiq bo‘yicha savol qolmaydi.

Bu qadamni yozma qilish muhim: og‘zaki «yangi sanaga ko‘chdik» degan kelishuv asl hujjatdagi eski sana bilan zid bo‘lib qoladi va keyinchalik qaysi biri to‘g‘ri ekani noaniq bo‘lib qoladi.

Imzolash va saqlash

Shartnoma ikki nusxada tuziladi — har tarafda bittadan, matni bir xil bo‘lishi kerak. Sana va imzo — ikkala nusxada ham.

Asl nusxani ishonchli joyda saqlang; kerak bo‘lsa, telefonda surat sifatida ham saqlab qo‘ying. Bu qog‘oz nusxa yo‘qolganda yordam beradi.

Shartnomani tuzishdan oldin ikkala taraf ham matnni oxirigacha o‘qib chiqishi kerak. Shoshib imzo qo‘yish — keyinchalik «bunga rozi bo‘lmagandim» degan bahsning eng ko‘p uchraydigan sababi.

Agar mijoz imzo qo‘yishdan bosh tortsa yoki band ustida bahslashsa, bu — ogohlantiruvchi belgi. Kelishuvga hali erishilmagan bo‘lsa, nasiyani berishni band aniqlashtirilgunga qadar kechiktirgan ma’qul.

Oxirgi maslahat: shartnomani do‘konda doim bir xil qolipda tuzing. Har safar yangidan o‘ylab topish o‘rniga, tayyor namunani saqlab qo‘yib, faqat ism, summa va sanalarni to‘ldirsangiz — vaqt tejaladi va bandlar tushib qolmaydi.