Kechikkan qarzga jarima qo‘yish mumkinmi?

Mijoz qarzni bir oy kechiktirdi. Siz shu vaqt ichida tovarni qayta sotib ololmadingiz, ta’minotchiga to‘lovni surdingiz. Tabiiy savol tug‘iladi: kechikish uchun ustiga biror narsa qo‘shsam bo‘ladimi?

Qisqa javob: qonun bunga faqat oldindan va yozma kelishilgan holatda ruxsat beradi. Lekin biz kechikkan qarzga hech narsa qo‘shmaslikni tavsiya qilamiz — yangi muddat va nasiya chegarasi yaxshiroq ishlaydi.

Jarima (penya) nima?

Qarz jarimasi — qarzdor majburiyatni vaqtida bajarmasa, u to‘lashi kerak bo‘lgan, oldindan kelishilgan qo‘shimcha summa. Kundalik tilda uni «jarima», «penya» yoki «shtraf» deyishadi.

Do‘kon nasiyasi huquqan odatda qarz emas, balki to‘lovi kechiktirilgan oldi-sotdi. Pul qarzi esa qarz shartnomasi bilan beriladi. Jarima masalasida qonun ikkalasiga bir xil talab qo‘yadi: shart oldindan va yozma kelishilgan bo‘lishi kerak.

• Jarima — odatda bir martalik, belgilangan summa: «muddat buzilsa, falon so‘m».
• Penya — kechikkan har bir kun uchun hisoblanadigan summa: kechikish qancha uzoq bo‘lsa, shuncha ko‘p.

Fuqarolik kodeksida jarima va penya haqida alohida qoidalar bor. Ularning amaldagi tahririni lex.uz’da tekshiring. Bu maqolada modda raqamlari keltirilmaydi — aniq holatda yurist aytadi.

Jarima foizdan farq qiladi. Foiz — pulni ishlatganlik uchun haq, jarima esa — muddatni buzganlik uchun. Lekin mijoz uchun natija bir xil: qarzi ko‘payadi. Shuning uchun biz do‘kon nasiyasida ikkalasini ham tavsiya qilmaymiz — narx savdo paytida bir marta kelishiladi va keyin o‘zgarmaydi.

Qonun oldindan yozma kelishuvni talab qiladi

Qonunning asosiy talabi oddiy: jarima sharti nasiya berilishidan oldin kelishiladi va yozma qayd etiladi. Qarzdor shartni ko‘rgan, tushungan va imzolagan bo‘lishi kerak.

Demak, shartnoma va imzo bo‘lmagan kundalik nasiyada jarima haqida gapirishga asos yo‘q. Imzolangan shartnomada esa qonun bunday bandga yo‘l qo‘yadi — lekin ruxsat borligi uni yozish kerak degani emas.

Shartnoma qanday tuzilishi va unda qaysi bandlar bo‘lishi haqida — qarz shartnomasi namunasi maqolasida. Katta summada kechikish uchun qo‘shimcha haq o‘rniga aniq to‘lov jadvali, kafil yoki garov yozish foydaliroq.

Shartli misol. Rustam aka qurilish mollari do‘konida ustaga 6 000 000 so‘mlik material nasiyaga berdi. Shartnomaga jarima yozmadi — uning o‘rniga uch oylik to‘lov jadvali va har oyning aniq sanasini yozdi, usta imzo qo‘ydi. Ikkinchi to‘lov kechikkanda Rustam aka sababini so‘radi: usta buyurtmachidan pul ololmagan ekan. Ular yangi sanani yozma kelishdi, summa o‘zgarmadi. Usta qarzni to‘liq yopdi va keyingi materialni ham shu do‘kondan oldi.

Nega biz jarimani tavsiya qilmaymiz?

• Mijozni yo‘qotasiz. Doimiy mijoz jarima talabini eshitsa, qarzni to‘lab, boshqa do‘konga o‘tib ketishi mumkin.
• Qarz qaytishi qiyinlashadi. Qiynalib qolgan mijozning qarzi og‘irlashadi — u asosiy summani ham to‘lay olmay qoladi.
• Ishonch yo‘qoladi. Narx savdo paytida kelishilgan edi; keyin u o‘zgarsa, mijoz do‘kondagi hisobga ishonmay qo‘yadi.

Nasiyada pulingiz uzoq turib qolishini hisobga olmoqchi bo‘lsangiz, buni savdo paytida hal qiling. Nasiya narxi naqd narxdan yuqori bo‘lishi mumkin — lekin u bitta aniq summa bo‘lib, savdo paytida kelishiladi va daftarga yoziladi. Mijoz naqd yoki nasiya narxidan bittasini o‘sha zahoti tanlaydi. Keyin to‘lov kechiksa ham, bu summa o‘zgarmaydi.

Nima qilib bo‘lmaydi?

Asosiy xatolar qarz kechikkan paytda, shoshilib qilinadi.

• Keyin qo‘shish. Qarz berilganda jarima aytilmagan bo‘lsa, uni kechikkandan keyin o‘ylab topish — asossiz talab.
• Og‘zaki jarima. «Aytgan edim-ku, kechiksangiz qo‘shaman» — dalilsiz gap. Nizoda bu yordam bermaydi.
• Daftarda summani oshirib qo‘yish. Qarzdorga aytmasdan qoldiqni ko‘paytirish — ishonchni butunlay buzadi va nizoda sizga qarshi ishlaydi.
• Muddat uzaytirilganda summani oshirish. «Yana bir oy beraman, lekin ustiga qo‘shaman» — bu ham kechikish uchun haq, faqat boshqa nom bilan. Yangi muddat beriladi, summa o‘zgarmaydi.
• Kurs yoki yangi narx bilan oshirish. Kechikkan qarzni dollar kursiga yoki tovarning yangi narxiga bog‘lamang. Qarz qaysi valyutada yozilgan bo‘lsa, shu valyutada va shu summada qaytadi; boshqa valyutada to‘lansa — to‘lov kunidagi kurs bilan, o‘sha zahoti hisoblanadi.
• «Qo‘rqitish uchun» band. Shartnomaga jarima bandini «baribir undirmayman» deb yozish ham xato: imzolangan band — majburiyat, mijoz esa uni tahdid deb qabul qiladi.
• Tahdid bilan talab. «To‘lamasang, har kuni qo‘shaman» degan do‘q — bosim, huquqiy yo‘l emas.

Do‘kon amaliyotida jarima o‘rniga chegara

Mahalla do‘konida jarima shartnomasi tuzish amalda kamdan-kam to‘g‘ri keladi. Non, yog‘, shakar uchun shartnoma yozilmaydi. Shuning uchun kundalik nasiyada boshqa, soddaroq vosita ishlaydi — nasiya chegarasi.

• Vaqtida to‘lagan mijozga chegara saqlanadi yoki oshadi.
• Bir marta kechiktirgan mijozga yangi nasiya eski qarz yopilguncha berilmaydi.
• Tez-tez kechiktiradigan mijozga chegara kamaytiriladi.
• Qoidani hammaga bir xil qo‘llang — tanishga ham, notanishga ham.

Bu usul jarimadan yaxshiroq ishlaydi: mijoz pul yo‘qotmaydi, lekin imkoniyat yo‘qotadi. Chegarani qanday hisoblash haqida — nasiya chegarasi maqolasida.

Mijoz bilan yangi muddat kelishish

Kechikishning sababini so‘rang. Kasallik, ish haqining kechikishi yoki oilaviy muammo — bular «intizomsizlik» emas. Haqiqatan qiynalib qolgan mijozga real muddat bering yoki qarzni bo‘laklarga ajrating — summani oshirmasdan. Bu jarimadan ko‘ra ko‘proq pul qaytaradi.

Eski shartnomalaringizda jarima bandi qolgan bo‘lsa, uni talab qilmang va bosim uchun eslatmang. Maqsad — asosiy summani olish. Keyingi shartnomalarda bunday bandni yozmang: uning o‘rniga aniq to‘lov jadvali va yangi muddat qanday kelishilishini yozing.

Kechiktirishni kamaytirishning boshqa yo‘llari ham bor: aniq muddat, vaqtida eslatish, qisman to‘lovni qabul qilish. Bular haqida nasiyani kamaytirish maqolasida.

Katta summani qanday himoyalash mumkin?

Katta nasiyada himoya jarimada emas — qarz qaytishini ta’minlaydigan vositalarda.

• Tilxat yoki shartnoma — summa va har bir to‘lov sanasi bilan.
• Kafil — qarzdor to‘lamasa javob beradigan shaxs; kafillik yozma rasmiylashtiriladi.
• Garov — qarz yopilguncha saqlanadi, undan foydalanilmaydi.
• Qoldiqni oldinroq talab qilish sharti — oldindan kelishiladi: to‘lovlar sababsiz o‘tkazib yuborilsa, qoldiq to‘liq to‘lanadi. Bu shart qo‘shimcha haqsiz bo‘ladi va qiynalib qolgan mijozga qo‘llanmaydi.
• Sud — kelishib bo‘lmasa, asosiy qarzni sud orqali so‘raysiz.

Yuristdan nimani so‘rash kerak?

Katta summada shartnoma tuzmoqchi bo‘lsangiz, yurist bilan bir marta gaplashing va shu savollarni bering. Bir marta to‘g‘ri tuzilgan shartnoma keyingi nasiyalar uchun ham qolip bo‘ladi.

1. Kechikish uchun qo‘shimcha haq yozmasdan shartnomada qarzimni qanday himoyalayman?
2. Kafillik, garov yoki qoldiqni oldinroq talab qilish shartini qanday yozish kerak?
3. Qarzdor qisman to‘lasa, qoldiq qanday hisoblanadi va qanday yoziladi?
4. Eski shartnomadagi jarima bandidan voz kechishni qanday rasmiylashtiraman?
5. Asosiy qarz uchun da’vo muddati qanday hisoblanadi?

Umumiy da’vo muddati Fuqarolik kodeksining 150-⁠moddasida belgilangan — uch yil. Qarzning boshqa huquqiy asoslari haqida — qarz va nasiyaning huquqiy asoslari maqolasida.

Qisqasi: kechikkan qarzga hech narsa qo‘shmang — yangi muddatni yozma kelishing va nasiya chegarasidan foydalaning.