Kimga qancha nasiya beriladi va chegara qanday qo‘yiladi?

Nasiya savdoda eng ko‘p pul bitta joyda yo‘qoladi: qarz sekin-asta o‘sib, mijoz ko‘tara olmaydigan summaga yetganda. 50 ming, 80 ming, yana 120 ming — har biri kichik. Uch oydan keyin summa 1,5 millionga chiqadi va mijoz do‘konga kelmay qo‘yadi. Pul ham ketadi, xaridor ham.

Buning oldini oladigan yagona vosita — chegara. Quyida uni qanday hisoblash, qachon o‘zgartirish va mijozga qanday aytish haqida so‘z boradi.

Avval do‘konning umumiy chegarasi

Har mijozdan oldin o‘zingizga bitta savol bering: do‘kon jami qancha pulni nasiyada ushlab tura oladi? Nasiyadagi pul aylanmadan chiqib turadi — u bilan yangi tovar olib bo‘lmaydi.

Misol. Do‘kon oyiga 40 million so‘mlik savdo qiladi, ko‘chadagi nasiya esa 12 million. Bu bir oylik savdoning 30 foizi. Keyingi partiya uchun pul yetmay qolishi, ta’minotchidan ham qarz olishga to‘g‘ri kelishi — tabiiy.

Ko‘p kichik do‘kon uchun mo‘ljal sifatida shuni ishlatish mumkin: masalan, oylik savdoning 10–15 foizi. 40 million savdoda bu 4–6 million so‘m. Bu qat’iy qonun emas — o‘zingizga mos mo‘ljal tanlang: jami nasiya undan oshsa, yangi nasiyani sekinlatish vaqti keladi.

Har mijozga haftalik xaridning ikki baravari

Mijozning chegarasini «ko‘ngilga qarab» emas, uning xaridiga qarab qo‘ying. Eng oddiy qoida: chegara = odatdagi haftalik xarid × 2.

Zarina opa har hafta taxminan 150 ming so‘mlik xarid qiladi. Uning chegarasi — 300 ming. Ikki haftalik xarid — bu u maoshgacha yoki bozor kunigacha bemalol yopa oladigan summa. Undan ortig‘i endi qarz emas, muammo.

Qoidaning foydasi — adolatliligida. Katta xaridorga katta chegara, kichigiga kichik. Hech kim «nega unga berasiz-u, menga yo‘q?» deya olmaydi: hisob hamma uchun bir xil.

Yangi, ishonchli va katta mijoz uchun uch pog‘ona

• Yangi mijoz (birinchi 2 oy). 100–200 ming so‘m, muddat 7 kun. Bir vaqtda faqat bitta ochiq qarz: eskisi yopilmaguncha yangisi yozilmaydi.
• Ishonchli mijoz (3 oydan beri o‘z vaqtida to‘laydi). Haftalik xarid × 2, muddat 14 kungacha.
• Katta mijoz (usta, oshxona, ulgurji xaridor). Alohida kelishuv: summa, muddat va to‘lov kunlari oldindan yoziladi. Katta summada — tilxat.

Pog‘ona mijozning qanchalik yoqimli odamligiga qarab emas, to‘lov tarixiga qarab belgilanadi. Eng xushmuomala mijoz eng ko‘p kechiktiradigani bo‘lib chiqishi ham mumkin — buni faqat yozuv ko‘rsatadi.

Chegarani qachon oshirish va qachon kamaytirish?

Chegara bir marta qo‘yilib, unutiladigan raqam emas. Oyda bir marta ro‘yxatni ko‘rib chiqing va uchta qoidani qo‘llang:

• Oshirish: ketma-ket uch marta muddatida to‘lagan bo‘lsa — chegara yarim baravar oshadi. 300 ming → 450 ming.
• Kamaytirish: ikki marta kechiktirgan bo‘lsa — chegara yarmiga tushadi. 300 ming → 150 ming.
• To‘xtatish: qarzi 30 kundan ortiq kechiksa — eski qarz yopilmaguncha yangi nasiya yo‘q.

Qoidani yozib qo‘ying va hammaga bir xil qo‘llang. Bitta mijozga istisno qilsangiz, ertaga uchtasi istisno so‘raydi. Chegara oshirilganda buni mijozga albatta ayting — bu uning uchun ham rag‘bat: vaqtida to‘lash foyda beradi.

Mijozga qanday aytish kerak?

Chegara haqida mijoz qarz so‘ragan paytda emas, oldindan eshitsin. Birinchi nasiya berilgan kuni aytish eng oson — hali hech qanday noqulaylik bo‘lmaydi, shunday deyish yetadi:

Chegaraga yetgan mijozga esa «yo‘q» demang — qoidani ayting:

Bu gapda rad etish yo‘q. Qoida gapiryapti, siz emas — va mijozga yo‘l ochiq: bir qismini to‘lasa, nasiya davom etadi. Muddat o‘tib ketgan holatlar uchun tayyor gaplar — qarzni qanday so‘rash haqidagi maqolada.

Chegaraga yaqinlashgan mijozning bir oylik misoli

Zarina opaning chegarasi — 300 ming. Birinchi haftada u 150 minglik nasiya oldi, ikkinchi haftada yana 120 ming. Qarzi 270 ming. Uchinchi haftada u 90 minglik xarid bilan keldi: hammasini yozsangiz, qarz 360 ming bo‘ladi — chegaradan 60 ming ortiq.

Bu yerda uchta to‘g‘ri yo‘l bor:

• Xaridning bir qismini naqd to‘laydi, faqat 30 mingi nasiyaga yoziladi.
• Avval eski qarzdan 100 mingni yopadi, keyin 90 ming yoziladi.
• Faqat eng kerakli narsani — non, sut — nasiyaga oladi, qolganini keyin.

Noto‘g‘ri yo‘l bitta: «mayli, bu safar» deb hammasini yozish. Bir marta qilingan istisno keyingi safar odatga aylanadi, chegara esa ma’nosini yo‘qotadi.

Bayram va mavsum oldidan

Hayit, Navro‘z, to‘ylar mavsumi yoki maktab boshlanishi oldidan xarid ko‘payadi va nasiya so‘rovi ham ortadi. Bunday paytda chegarani vaqtincha oshirish mumkin, lekin ikki shart bilan: faqat ishonchli mijozlarga va qisqaroq muddat bilan. Masalan, 300 ming o‘rniga 450 ming, lekin 14 kun emas, 10 kun.

Mavsum tugagach chegara o‘z joyiga qaytadi. Buni ham oldindan ayting: «Bayram oldidan 450 minggacha yozaman, keyin yana 300». Shunda vaqtinchalik imtiyoz doimiy talabga aylanmaydi.

Qarindosh va qo‘shnilar uchun ham bir xil qoida

Eng katta va eng uzoq qarzlar ko‘pincha yaqin odamlarda to‘planadi: ulardan so‘rash noqulay, «yo‘q» deyish undan ham qiyin. Aynan shuning uchun ularga ham o‘sha chegara amal qilsin. Qoida hamma uchun bir xil bo‘lsa, qarindoshga «bu mening qarorim emas, do‘konning tartibi» deyish osonlashadi — munosabat ham buzilmaydi.

Dollardagi nasiyaga alohida chegara

Ulgurji savdoda qarzning bir qismi dollarda bo‘ladi. Dollar va so‘m chegarasini aralashtirmang: kurs o‘zgarsa, so‘mdagi chegara ham «suzib» ketadi. Dollarda oladigan mijozga dollarda chegara qo‘ying — masalan, 500 dollar — va hisobni ham alohida yuriting.

Qarz qaysi valyutada yozilgan bo‘lsa, o‘sha valyutada qaytadi: so‘mdagi qarzni kurs o‘zgardi deb qayta hisoblamang. Mijoz dollar qarzini so‘mda to‘lamoqchi bo‘lsa, to‘lov kunidagi kurs bo‘yicha o‘sha zahoti hisoblang va qancha qarz yopilganini yozib qo‘ying.

Chegara ishlashi uchun qoldiq ko‘rinib tursin

Chegara faqat mijozning hozirgi qoldig‘i ko‘z oldingizda bo‘lsagina ishlaydi. Qog‘oz daftarda buni bilish uchun sahifalarni varaqlab, qo‘lda qo‘shib chiqish kerak — navbatda turgan xaridorlar oldida buni hech kim qilmaydi. Natijada chegara faqat qog‘ozda qoladi.

Haqqim.uz’da mijozni ochsangiz, uning qoldig‘i va necha kun kechikkani darhol ko‘rinadi. Chegara esa — sizning qoidangiz: raqamga bir qarab, yozasizmi yoki yo‘qmi, o‘sha zahoti hal qilasiz.