Kimga nasiya berish kerakligini qanday aniqlash mumkin?

Tanimagan mijoz nasiya so‘raganda javob «ha» yoki «yo‘q» emas, balki «qanday shartda». Kichik summa va qisqa muddatdan boshlansa, mijoz ishonchni asta-sekin qozonadi. Quyida — nasiya berishdan oldin so‘raladigan beshta savol.

Nasiyadan oldin beriladigan beshta savol

1. Kim ekani? Ism-familiya va telefon raqami — bularsiz nasiya yozilmaydi.
2. Qayerda yashaydi yoki ishlaydi? Mahalla, ko‘cha yoki ish joyi — mijozni topish uchun ikkinchi belgi.
3. Mahallada qancha vaqtdan beri? Yangi ko‘chib kelgan bilan o‘n yildan beri yashagan — xavf darajasi bir xil emas.
4. Kim tavsiya qildi? Tanish mijozning tavsiyasi — qo‘shimcha ishonch belgisi.
5. Nega aynan hozir nasiya kerak? Oddiy javob (bugun pul yo‘q) bilan noaniq javob orasidagi farq ko‘p narsani aytadi.

Beshala savolga ham darhol va aniq javob bergan mijoz — odatiy holat. Ikki-uchtasiga «keyin aytaman» degan mijozga esa ehtiyot bo‘lgan ma’qul.

Bu beshta savolni tekshirish besh daqiqadan ortiq vaqt olmaydi — ko‘pincha mijoz bilan oddiy suhbat davomida javob topiladi. Savol berishdan qo‘rqmang: yaxshi mijoz buni do‘konning tartibi deb tushunadi.

Birinchi nasiya kichik summa va qisqa muddat bilan beriladi

Birinchi nasiya — sinov, katta bitim emas. Odatda 100 000–200 000 so‘m atrofida va 7 kunlik muddat bilan boshlanadi. Bu summa do‘konga ham katta xavf keltirmaydi, mijozga ham «tekshirilyapman» degan noqulay hisni bermaydi.

Misol. Yangi mijoz Aziz aka «Bahor» do‘konidan 150 000 so‘mlik oziq-ovqat nasiyaga oldi, muddat — 7 kun. O‘z vaqtida to‘lagach, keyingi safar summa oshiriladi. Qoidasi bitta: eski qarz yopilmaguncha yangi nasiya yozilmaydi.

Bir oydan keyin Aziz aka yana keldi, bu safar 220 000 so‘mlik tovar so‘radi. Egasi eski qarzning yopilganini tekshirdi, keyin yangi summani yozdi — muddat esa endi 10 kunga cho‘zildi, chunki mijoz birinchi safar aynan vaqtida to‘lagan edi.

Tavsiya bilan kelgan mijoz

Doimiy mijoz «Bu — mening qo‘shnim, tanishtiraman» deb kelsa, bu ishonchni tezlashtiradi, lekin bekor qilmaydi. Tavsiya bilan kelgan mijozga ham xuddi shu beshta savol beriladi va birinchi nasiya baribir kichik summadan boshlanadi — faqat muddat biroz uzunroq bo‘lishi mumkin, masalan 10–14 kun.

Tavsiya qilgan mijozning o‘zi ham javobgar emas — u faqat tanishtiradi. Agar yangi mijoz to‘lamasa, qarz undan emas, faqat yangi mijozdan so‘raladi. Buni tavsiya qilgan mijozga ham oldindan tushuntirib qo‘yish yaxshi — shunda u ham noqulay vaziyatga tushmaydi.

Qanday belgilar ko‘rinsa, rad etish kerak?

• Telefon raqamini bermaslik yoki o‘zgartirib aytish. Tekshirilmagan raqam — topib bo‘lmaydigan mijoz.
• Birinchi kuniyoq katta summa so‘rash. Yangi mijozdan bunday so‘rov kamdan-kam holda oddiy ehtiyojdan kelib chiqadi.
• Muddat haqida aniq javob bermaslik. «Keyin aytaman» — bu muddat emas, kelishuvdan qochish.
• Boshqa do‘konlarda ham qarzi bor-yo‘qligi haqidagi savoldan qochish. Savol berilganda tortinib qolish — ogohlantiruvchi belgi.

Bitta belgi bo‘lishi hali rad etish sababi emas, lekin ikki-uchtasi birga chiqsa, nasiyani kichraytirish yoki butunlay nasiyani rad etish to‘g‘riroq.

Misol. Notanish kishi kirib, birinchi uchrashuvdayoq 1 million so‘mlik tovarni nasiyaga so‘radi, telefon raqamini «keyin aytaman» deb qoldirdi. Bu ikkita belgi birga chiqqan holat — bunday mijozga nasiya berilmasligi tabiiy.

Bunday holatda ham qattiq gapirish shart emas — shunchaki tanish chegarani takrorlang: «biz avval kichik summadan boshlaymiz» kabi neytral javob yetadi. Mijoz haqiqatan muhtoj bo‘lsa, kichikroq summani baribir taklif qilish mumkin.

Ishonchni bosqichma-bosqich oshirish

Mijoz birinchi nasiyani o‘z vaqtida yopsa, ikkinchisida summa va muddat sekin oshadi: 150 000 dan 300 000 gacha, 7 kundan 14 kungacha. Uch-to‘rt marta muntazam to‘lagandan keyingina mijoz «ishonchli» toifaga o‘tadi va unga doimiy chegara belgilanadi — bu haqda nasiya chegarasi haqidagi maqolada batafsil.

Katta summa uchun pasport ma’lumotini so‘rash kerakmi, degan savol ham ko‘p tug‘iladi — bu haqda alohida maqolada o‘qing.

Bosqichma-bosqich oshirish qoidasi hammaga bir xil bo‘lsin: birinchi nasiya kichik, ikkinchisi biroz kattaroq, uchinchisi yana biroz — sakrab ketish yo‘q. Shunda mijoz ham xavotir olmaydi, do‘kon ham xavfni sekin-asta ko‘taradi.

Yangi mijoz bilan ishlashning umumiy maqsadi — uni birdan sinovdan o‘tkazish emas, balki vaqt davomida ikkala tomon uchun ham xavfsiz tarzda ishonch qurish. Kichik summadan boshlash do‘konni ham, mijozni ham himoya qiladi: birontasi katta zarar ko‘rmaydi, hatto birinchi nasiya kechiksa ham.

Vaqt o‘tishi bilan bu jarayon deyarli avtomatik odatga aylanadi: sotuvchi ham, egasi ham beshta savolni yodda tutadi va yangi mijozni tekshirish uchun alohida vaqt ajratishning hojati qolmaydi.

Har bir yangi mijozning ma’lumotlari boshqa mijozlarnikidek bir joyda, bir tartibda saqlansin — bu haqda qarz daftarini yuritish haqidagi maqolada batafsil.