Oy oxirida qarzdorlar hisobotida nimani tekshirish kerak?

Haftalik ko‘rib chiqish bitta savolga javob beradi: bu hafta kimga qo‘ng‘iroq qilish kerak? Oylik hisobot esa boshqa savolga: nasiya savdo umuman to‘g‘ri ketyaptimi? Qarz o‘syaptimi yoki kamayyaptimi, pul qaytyaptimi yoki ko‘chada qotib qolyaptimi?

Bu savolga «taxminan» bilan javob berib bo‘lmaydi — raqam kerak. Quyidagi tartib oyiga yarim soat oladi. Uni bir marta o‘rganib olsangiz, har oy aynan bir xil qadamlarni takrorlaysiz va raqamlarni o‘tgan oy bilan bemalol solishtirasiz.

Hisobotga tayyorgarlik

Hisobotni oyning oxirgi kuni, do‘kon yopilgandan keyin qiling — o‘sha kungi nasiya va to‘lovlar ham kirib bo‘lsin. Oldingizda uchta narsa bo‘lsin: qarz daftari, o‘tgan oyning hisoboti va kalkulyator. O‘tgan oy raqamlari bo‘lmasa ham xavotir olmang — birinchi hisobot keyingisi uchun boshlang‘ich nuqta bo‘ladi.

Beshta asosiy raqam

1. Oy oxiridagi jami qarz — hozir ko‘chada qancha pul turibdi.
2. Oy davomida berilgan nasiya — yangi yozilgan qarzlar yig‘indisi.
3. Oy davomida qaytgan pul — barcha to‘lovlar, qisman to‘lovlar bilan birga.
4. Muddati o‘tgan qarz — va uning jami qarzdagi ulushi.
5. 30 kundan ortiq kechikkan qarz — eng xavfli qism.

Birinchi uchtasi bir-biri bilan bog‘liq: oy boshidagi qarz + berilgan nasiya − qaytgan pul = oy oxiridagi qarz. Hisob chiqmasa, qayerdadir yozilmagan nasiya yoki yozilmagan to‘lov bor.

Oziq-ovqat do‘konining sentabrdagi misoli

• Oy boshidagi qarz: 9 400 000 so‘m.
• Sentabrda berilgan nasiya: 6 200 000 so‘m.
• Sentabrda qaytgan pul: 5 100 000 so‘m.
• Oy oxiridagi qarz: 9 400 000 + 6 200 000 − 5 100 000 = 10 500 000 so‘m.
• Muddati o‘tgan: 3 900 000 so‘m.
• 30 kundan ortiq kechikkan: 1 450 000 so‘m, to‘rtta mijozda.

Birinchi qarashda hammasi joyida: pul qaytyapti. Lekin ikkita belgi bor. Birinchisi — jami qarz bir oyda 1,1 million so‘mga o‘sgan. Ikkinchisi — muddati o‘tgan qarz jami qarzning katta qismini tashkil qiladi.

Raqamlarni qanday o‘qish kerak?

• Qaytish darajasi = qaytgan pul ÷ berilgan nasiya. Misolda: 5 100 000 ÷ 6 200 000 ≈ 82 foiz. 100 foizdan past bo‘lsa, qarz o‘sadi. Bir oy — tasodif, uch oy ketma-ket — yo‘nalish.
• Muddati o‘tgan ulush. Qat’iy me’yor yo‘q — o‘zingizga mo‘ljal tanlang, masalan 20–25 foizgacha. Undan yuqori bo‘lsa, eslatishlar kech qolyapti yoki muddatlar haddan qisqa qo‘yilgan.
• 30 kundan ortiq kechikkanlar. Bu pulning bir qismi umuman qaytmasligi mumkin. Bu ro‘yxat oydan oyga o‘ssa — yangi nasiyani cheklash vaqti keldi.

Raqamning o‘zidan ko‘ra uning o‘zgarishi muhim. Shuning uchun har oy bir xil kunda, bir xil tartibda hisoblang.

Eng katta o‘nta qarzdor

Qarzdorlarni summasi bo‘yicha saralang va eng kattasidan o‘ntasini alohida yozib oling. Ba’zi do‘konlarda shu o‘nta odam jami qarzning yarmidan ko‘pini ushlab turishi mumkin — bu shartli kuzatuv, sizning ro‘yxatingizda boshqacha bo‘lishi mumkin. Misoldagi do‘konda 10 500 000 so‘mning 6 300 000 so‘mi — o‘nta mijozda. Ro‘yxatni har oy yangilang va o‘tgan oy bilan solishtiring: kim undan chiqdi, kim yangi qo‘shildi.

Oy boshidagi qo‘ng‘iroqlar shu ro‘yxatdan boshlanadi. Yuzta qarzdorga qo‘ng‘iroq qilish shart emas: o‘ntasi bilan gaplashish qarzning katta qismini qamrab oladi. Qanday gapirish haqida — qarzni odob bilan so‘rash bo‘yicha maqolada.

30 kundan ortiq kechikkanlar bilan nima qilish kerak?

1. Yangi nasiyani to‘xtating — eski qarz yopilmaguncha.
2. Qo‘ng‘iroq emas, yuzma-yuz suhbat.
3. Bo‘lib to‘lash jadvali: masalan, 600 ming so‘mni to‘rt haftaga 150 mingdan.
4. Kelishuvni yozib qo‘ying, katta summada esa tilxat oling.

Yaxshilangan mijozlarni ham ko‘ring

Hisobot faqat muammoni izlash uchun emas. Oy davomida qarzini to‘liq yopgan yoki har safar muddatida to‘lagan mijozlarni ham belgilab qo‘ying. Ular — do‘konning eng qimmatli xaridorlari.

Bunday mijozga chegarani oshirish mumkin — va bu haqda o‘ziga ham ayting: «Siz doim vaqtida to‘laysiz, endi 450 minggacha yozaveramiz». Bu gapdan mijoz ham, do‘kon ham yutadi. Chegarani qachon oshirish va kamaytirish haqida — nasiya chegarasi haqidagi maqolada.

Qaytmaydigan qarz bilan nima qilish kerak?

Har do‘konda bir-ikkita qarz bor: mijoz ko‘chib ketgan, telefoni o‘chiq, olti oydan beri hech narsa to‘lamagan. Bu qarz har oy hisobotga tushib, raqamlarni «og‘irlashtiradi».

Uni daftardan o‘chirmang. Alohida ro‘yxatga — «umidsiz qarzlar»ga — ko‘chiring: ism, telefon, summa, oxirgi to‘lov sanasi. Oylik hisobotda bu ro‘yxatni alohida qatorda ko‘rsating. Shunda asosiy raqamlar haqiqiy holatni ko‘rsatadi, qarzning o‘zi esa unutilmaydi: mijoz bir kun qaytib kelsa, yozuv joyida.

Umidsiz qarzlar summasini yil oxirida qo‘shib ko‘ring. Bu raqam — nasiya savdoning haqiqiy narxi. Uni bilsangiz, keyingi yilgi chegaralarni aniqroq qo‘yasiz.

Hisobotni kim bilan ko‘rish kerak?

Do‘konda sherigingiz bo‘lsa yoki oilada kimdir ishga qarashsa, oylik raqamlarni birga ko‘ring. Ikki kishi ko‘rgan raqam — bir kishining taxminidan kuchliroq: «qarz ko‘payib ketdi» degan gap his-tuyg‘u emas, jadvaldagi qator bo‘ladi.

Sotuvchiga esa butun hisobotni emas, faqat uning qismini ko‘rsating: uning smenasida berilgan nasiya va undan qanchasi qaytgani. Bu raqamlar unga ham kerak — kimga nasiya berishda ehtiyotkorroq bo‘lishni o‘rgatadi.

So‘m va dollar uchun alohida hisob

Dollarda nasiya bersangiz, beshta raqamni dollar uchun alohida hisoblang. Ularni kurs bo‘yicha so‘mga aylantirib qo‘shmang: kurs o‘zgarsa, hisobot «qarz o‘sdi» yoki «kamaydi» deb ko‘rsatadi, holbuki aslida hech narsa o‘zgarmagan.

Oydan oyga solishtiring

Beshta raqamni har oy bitta jadvalga yozib boring — daftarning oxirgi sahifasiga yoki Excel’ga. O‘n ikki qator bir yillik manzarani beradi: qaysi oylarda qarz o‘sadi va qaysilarida qaytadi. Bu — do‘koningizning o‘z ritmi, uni bilgan egasi nasiyani oldindan rejalaydi.

Jadvalning ustunlari oddiy:

• Oy · jami qarz · berilgan nasiya · qaytgan pul · qaytish darajasi (%).
• Muddati o‘tgan qarz va uning ulushi (%) · 30 kundan ortiq kechikkan qarz.
• Umidsiz qarzlar · qisqa izoh: «bayram oldidan nasiya ko‘paydi».

Qog‘oz daftarda bu hisob bir-ikki soat oladi: har mijozni qo‘shib chiqish, to‘lovlarni ayirish. Haqqim.uz’da hisobot bo‘limida raqamlar tayyor turadi, so‘m va dollar alohida. Kerak bo‘lsa, hisobotni Excel yoki PDF faylga chiqarib, sherigingizga yoki buxgalterga yuborasiz.