Nasiya, qoldiq va muddat kabi qarz atamalari lug‘ati

Qarz daftarida ishlatiladigan atamalarning aniq ma’nosini bilish chalkashlikning oldini oladi: kim kimga, qanchani va qachongacha qarzdor ekani daftardagi so‘zlarga bog‘liq. Quyida do‘kon egasiga kerak bo‘ladigan yettita asosiy atama — oddiy tilda, so‘mdagi misol bilan.

Nasiya va qarzning farqi bormi?

Nasiya — tovar yoki xizmatni hozir berib, pulini kelishilgan kunda olish. Qarz — bu shu nasiyaning natijasi: mijozning do‘kon oldida hali to‘lanmagan summasi. Kundalik nutqda ikkalasi aralashtirilib ishlatiladi, lekin ma’nosi bir xil: «nasiyaga berdim» va «u menga qarzdor» — bir voqeaning ikki tomoni.

Misol. Aziz aka «Nortex» do‘konidan 380 000 so‘mlik un va yog‘ nasiyaga oldi. Do‘kon nuqtai nazaridan bu — Azizning 380 000 so‘mlik qarzi. Ikkala so‘z bir yozuvni ta’riflaydi: sana, summa va muddat daftarda qanday atalishidan qat’i nazar, o‘zgarmaydi.

Bu ikkita so‘zni bank yoki onlayn xizmatning «muddatli to‘lovi» bilan aralashtirmang — u yerda uchinchi tomon (bank, moliya tashkiloti) qatnashadi va shartnoma rasmiy tuziladi. Do‘kon nasiyasida esa ikki tomon bor: siz va mijoz, kelishuv esa og‘zaki yoki oddiy yozuv shaklida bo‘ladi. Shu farqni bilish atamalarni to‘g‘ri ishlatishga yordam beradi.

Yana bir farqni yodda tuting: do‘kon mijozga tovar emas, naqd pul qarz bersa, bu endi nasiya emas, oddiy pul qarzi. Unda qancha pul berilgan bo‘lsa, shuncha qaytariladi — ustiga hech narsa qo‘shilmaydi. Nasiyada esa tovar narxi savdo paytida bir marta kelishiladi va keyin, to‘lov kechiksa ham, o‘zgarmaydi.

Qoldiq, qisman to‘lov, muddat

Qoldiq — mijozning hozirgi to‘lanmagan summasi, ya’ni asl qarz minus to‘langan qism. Qisman to‘lov — mijoz qarzning bir qismini olib kelganda yoziladigan yozuv; u eski qatorni o‘chirmaydi, ostiga qo‘shiladi. Qanday yozish haqida — qisman to‘lovni yozish maqolasida.

Misol. Dilnoza opaning qarzi 500 000 so‘m edi. U 200 000 so‘m olib keldi — bu qisman to‘lov. Yangi qoldiq: 300 000 so‘m. Eski qator qoladi, ostiga to‘lov va yangi qoldiq yoziladi.

Qoldiq bir necha marta qisman to‘lovdan keyin ham hisoblanaveradi: Dilnoza opa yana bir hafta o‘tib 150 000 so‘m olib kelsa, yangi qator qo‘shiladi va qoldiq 150 000 so‘mga tushadi. Har safar eski raqamni o‘chirib, ustidan yozish emas, yangi qatorni ostiga qo‘shish — qoldiqning tarixi shu tartibda saqlanadi.

Muddat — qarz qachon to‘lanishi kelishilgan aniq kun. «Pulim bo‘lganda» — bu muddat emas, chunki kun ko‘rsatilmagan. Muddat har doim aniq sanaga bog‘lanadi: masalan, «22-⁠sentabrgacha».

Muddat va qoldiq bir-biriga bog‘liq ikkita atama: qoldiq «qancha», muddat esa «qachon» savoliga javob beradi. Ikkalasi ham daftarda bo‘lmasa, qarzni so‘rash uchun asos qolmaydi — mijoz «hali muddatim yetmagan» deb javob berishi mumkin, chunki aniq kun kelishilmagan.

Kechikish va umidsiz qarz

Kechikish — muddat o‘tib ketgan, lekin qarz hali to‘lanmagan holat. Odatda kun bilan o‘lchanadi: «7 kun kechikdi», «15 kun kechikdi». Kechikishning o‘zi yomon belgi emas, ko‘p mijozda bir-ikki kunlik kechikish bo‘lib turadi.

Umidsiz qarz — uzoq vaqt to‘lanmagan va qaytishiga umid qolmagan qarz. U daftardan o‘chirilmaydi, chunki bu haqiqatni yashirish bo‘ladi; aksincha, alohida belgi bilan ajratiladi, toki jami hisobda chalkashmasin. Masalan, ikki yil oldingi 90 000 so‘mlik yozuv, mijoz shaharni tark etgan — bu odatda umidsiz qarz deb belgilanadi.

Kechikish bilan umidsiz qarz orasidagi farqni tushunish muhim: kechikish — vaqtinchalik holat, mijoz bilan aloqa bor va u to‘lashga niyatli. Umidsiz qarzda esa aloqa uzilgan yoki mijoz ochiqdan-ochiq to‘lay olmasligini aytgan. Ikkalasini bitta ro‘yxatda aralashtirib yuborish jami hisobni buzadi: kechikkan qarzlar hali «tirik», umidsiz qarzlar esa alohida.

Tilxat, shartnoma, kafil

Tilxat — qarz olinganini tasdiqlaydigan qo‘lda yozilgan qisqa hujjat: kim, kimdan, qancha va qachongacha olgani. Kundalik kichik nasiyalarda kerak emas, katta summalarda foydali. Namunasi va to‘g‘ri yozish tartibi — alohida maqolada.

Shartnoma — tilxatdan rasmiyroq, odatda katta yoki muddati uzoq qarzlarda tuziladi: ikkala tomon imzo qo‘yadi, shartlar batafsilroq yoziladi. Kafil — qarzdor to‘lay olmasa, o‘rniga javobgar bo‘lishga rozi bo‘lgan boshqa kishi. Masalan, ulgurji xaridorga katta summa berilganda, uning hamkasbi kafil sifatida yozilishi mumkin — lekin bu kelishuv ikkala tomon ham tushunib, ochiq aytilgandagina ma’noga ega.

Uch daraja bor: oddiy yozuv — kundalik kichik nasiyalar uchun; tilxat — bir tomonning qo‘l xati bilan tasdiqlangan, biroz kattaroq summalar uchun; shartnoma — ikkala tomon imzolagan, eng katta yoki eng muhim bitimlar uchun. Kafil esa istalgan darajaga qo‘shilishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha himoya.

Chegara va aylanma mablag‘

Chegara — bitta mijozga bir vaqtning o‘zida qancha nasiya berish mumkinligining yuqori chizig‘i. U mijozning to‘lov tarixiga qarab belgilanadi va vaqti-vaqti bilan qayta ko‘riladi. Chegara qanday hisoblanishi haqida — nasiya chegarasi haqidagi maqolada.

Aylanma mablag‘ — do‘konning kunlik savdo va tovar olishda ishlatadigan puli. Nasiyaga chiqib ketgan summa shu mablag‘dan chiqib turadi: qancha ko‘p pul ko‘chada bo‘lsa, yangi tovar olish uchun shuncha kam pul qoladi. Aynan shuning uchun chegara va muddat — bezak emas, aylanma mablag‘ni himoya qiladigan ikkita vosita.

Misol. Do‘kon oyiga 30 million so‘mlik savdo qiladi, ko‘chadagi nasiya esa 9 million. Bu — aylanma mablag‘ning uchdan bir qismi vaqtincha band ekani degani. Chegara qo‘yilib, mijozlar muddatida to‘lay boshlasa, shu summa asta-sekin kamayadi va do‘konga yangi tovar olish uchun ko‘proq pul qoladi.

Bu yettita atama — qarz daftarini yuritish va nasiya savdo haqidagi boshqa maqolalarda ham qaytariladi. Ularning ma’nosini bir marta aniqlab olsangiz, keyingi maqolalar ham, o‘z daftaringiz ham tushunarli bo‘ladi.