Qarz uchun kafillik qanday rasmiylashtiriladi?

Yangi mijoz katta summaga nasiya so‘radi. Siz uni tanimaysiz, lekin uning akasi — doimiy mijozingiz. Aka: «Men kafilman, bermasa, men to‘layman», deydi. Bu gapga tayansa bo‘ladimi?

Og‘zaki — yo‘q. Yozma rasmiylashtirilsa — bu haqiqiy himoya bo‘lishi mumkin. Quyida — kafillik nima, qachon kerak, qanday yoziladi va uning chegaralari qayerda.

Kafillik nima?

Kafillik — qarzdor o‘z majburiyatini bajarmasa, uchinchi shaxsning (kafilning) uning qarzi uchun qarz beruvchi oldida javob berishga rozilik bildirishi. Kafil qarzni olmaydi, lekin uning qaytishiga kafolat beradi.

• Qarz beruvchi — siz, do‘kon egasi.
• Qarzdor — tovar yoki pulni olgan mijoz.
• Kafil — qarzdor to‘lamasa, javob berishga rozi bo‘lgan odam.

Fuqarolik kodeksida kafillik haqida alohida qoidalar bor. Amaldagi tahririni lex.uz’da tekshiring. Bu maqola ularni umumiy ma’noda tushuntiradi, modda raqamlarisiz.

Kafillikni garov bilan adashtirmang. Garovda qarz evaziga mol-mulk qo‘yiladi va u qarz yopilguncha faqat saqlanadi — undan foydalanilmaydi. Kafillikda esa odam o‘z so‘zi va imzosi bilan javob beradi.

Qachon kafil so‘rash o‘rinli?

Kundalik nasiyada kafil so‘ralmaydi. Kafillik — katta va uzoq muddatli nasiya uchun.

• Summa katta va yo‘qolsa, do‘konga jiddiy zarar bo‘ladi.
• Qarzdor yangi mijoz yoki uning to‘lov tarixi yo‘q.
• Qarz bir necha oy davomida bo‘lib to‘lanadi.
• Qarzdorning daromadi beqaror: mavsumiy ish, yangi biznes.

Shartli misol. Rustam akaning maishiy texnika do‘koniga yosh yigit Sardor kelib, to‘yi uchun 12 000 000 so‘mlik texnikani olti oyga bo‘lib to‘lashni so‘radi. Sardorning ish tarixi yo‘q. Uning otasi — Rustam akaning eski mijozi — kafil bo‘lishga rozi. Bu holatda yozma kafillik mantiqli.

Kafillik yozma bo‘lishi kerak

Kafillik yozma shaklda rasmiylashtirilishi kerak. Og‘zaki «men kafilman» — ishonchli emas. Nizo chiqsa, kafil «men bunday demaganman» deyishi mumkin va buni isbotlash qiyin.

Kafillik alohida hujjat bo‘lishi yoki asosiy shartnomaga — qarz yoki nasiya shartnomasiga — band sifatida qo‘shilishi mumkin. Tovar nasiyasi huquqan odatda to‘lovi kechiktirilgan oldi-sotdi, qarz emas; kafillik ikkala holatda ham ishlatiladi. Qaysi biri sizga to‘g‘ri kelishini yurist aytadi. Asosiy shartnoma qanday tuzilishi — qarz shartnomasi namunasi maqolasida.

Yozma kafillikda bo‘lishi kerak bo‘lgan asosiy ma’lumotlar:

1. Kafilning to‘liq ismi, hujjat ma’lumoti, manzili, telefoni.
2. Qarzdorning to‘liq ismi va hujjat ma’lumoti.
3. Qarz beruvchining ismi.
4. Qaysi qarz uchun: sana, summa raqam va so‘z bilan, muddat.
5. Kafil qanday hajmda javob beradi: to‘liq qarz uchunmi yoki bir qismi uchunmi?
6. Kafillik qachongacha amal qiladi.
7. Kafilning imzosi va sana.

Ismlar va raqamlar — namunaviy. Katta summada kafillik matnini yuristga ko‘rsating yoki uni notariusda rasmiylashtirishni o‘ylab ko‘ring. Qarzdorning o‘z tilxati ham alohida yozilsin — qanday yozish qarz tilxati namunasi maqolasida.

Kafil nimaga javob beradi?

Umumiy qoidaga ko‘ra, qarzdor to‘lamasa, kafil qarzdor bilan birga javob berishi mumkin. Lekin aniq hajm va tartib kafillik shartnomasida nima yozilganiga bog‘liq: to‘liq summa, bir qismi, faqat asosiy qarz yoki unga qo‘shimcha ravishda undirish uchun ketgan haqiqiy, hujjatlangan xarajat (masalan, sud xarajati) ham. Kechikish uchun jarima yoki foiz bandini esa tavsiya qilmaymiz: u nizoni kuchaytiradi va kafilni ham cho‘chitadi. Muddat o‘tsa, qarzdor va kafil bilan yangi muddat kelishib olgan ma’qul.

Kafillikning amal qilish muddati ham muhim. Muddat yozilmagan bo‘lsa yoki asosiy qarz shartlari kafilning roziligisiz o‘zgarsa, kafilning mas’uliyati qanday bo‘lishini yuristdan so‘rang.

Amaliy xavflar va muqobil yo‘llar

Kafillik — kuchli vosita, lekin do‘kon uchun uning ham xavflari bor.

• Munosabat buziladi. Kafildan talab qilish ko‘pincha oilaviy yoki do‘stona munosabatga, jumladan kafil bilan o‘z munosabatingizga ham zarba beradi.
• Kafil ham to‘lay olmaydi. Kafilning daromadi bo‘lmasa, uning imzosi amalda kam narsa beradi.
• Kafil tushunmagan. Imzo qo‘yayotganda «shunchaki rasmiyatchilik» deb o‘ylagan bo‘lsa, keyin bahs chiqadi.
• Ortiqcha ishonch. Kafil borligi uchun qarzdorga keragidan ko‘p nasiya berib yuborish.

Kafilga uning mas’uliyatini ochiq tushuntiring. Bu uning ham, sizning ham himoyangiz.

Kafil topilmasa, muqobil yo‘llar bor: summani kamaytirish, bir qismini oldindan to‘lash, qisqaroq muddat yoki tovarni bosqichma-bosqich berish. Ba’zan eng to‘g‘ri yechim — katta nasiyani umuman bermaslik.

Qisqasi: kafillik — faqat yozma. Kafil o‘z mas’uliyatini tushunsin. Shartlar o‘zgarsa — uning roziligi ham yangilansin. Matnni yurist tekshirsin. Qarzning umumiy huquqiy asoslari — qarz va nasiyaning huquqiy asoslari maqolasida.