Qarzni tovar yoki xizmat bilan qaytarish

Qarzdor keladi-yu, pul o‘rniga boshqa narsa taklif qiladi: «Pulim yo‘q, lekin bog‘dan ikki yashik olma olib kelaman» yoki «Do‘koningizning eshigini tuzatib beraman». Bunday taklifni darrov rad etish ham, o‘ylamay qabul qilish ham to‘g‘ri emas.

Qarzni tovar bilan qaytarish — qarzdor pul o‘rniga mahsulot yoki xizmat berib, qarzining bir qismini yoki hammasini yopishi. Xalq tilida buni barter ham deyishadi. To‘g‘ri kelishilsa, bu ikkala tomonga ham qulay yo‘l.

Quyida — qachon rozi bo‘lish kerak, narxni qanday kelishish, daftarga qanday yozish va qaysi xavflarga e’tibor berish kerakligi.

Qachon bu foydali?

Asosiy savol bitta: bu tovar sizga kerakmi? Agar uni o‘zingiz ishlatsangiz yoki do‘konda tez sotsangiz — taklif foydali. Agar omborda yotib qolsa — qarz faqat boshqa shaklga o‘tadi.

• Rozi bo‘lsa bo‘ladi: do‘koningizda sotiladigan tovar (un, guruch, meva, sabzavot), o‘zingizga kerakli xizmat (ta’mir, yuk tashish, elektr ishlari).
• Ehtiyot bo‘ling: narxi aniq bo‘lmagan narsa, tez buziladigan mahsulot, sizga umuman kerak bo‘lmagan buyum.
• Rad eting: ishlatilgan texnika «qarz o‘rniga», hujjatsiz qimmat buyum, kelib chiqishi noaniq tovar.

Qarzdor uzoq vaqt pul topa olmayotgan bo‘lsa, tovar bilan qaytarish ko‘pincha yagona real yo‘l bo‘ladi. Masalan, dehqon mijoz hosilgacha nasiya olgan bo‘lsa, kuzda pul o‘rniga kartoshka yoki piyoz taklif qilishi tabiiy — narxi esa hosil keltirilgan kuni, o‘sha kungi bozor narxida kelishiladi.

Narx bozor narxi bo‘yicha qanday kelishiladi?

Barterdagi eng ko‘p bahs — narx. Qarzdor o‘z tovarini qimmatroq, siz arzonroq baholaysiz. Shuning uchun narxni his-tuyg‘u bilan emas, bozor bo‘yicha belgilang.

1. Tovarni ko‘ring: sifati, miqdori, qadoqlanishi.
2. Shu kungi bozor yoki ulgurji narxini aniqlang — ikki-uch joydan so‘rang.
3. Chakana emas, ulgurji narxga yaqin qiymatni taklif qiling: siz tovarni qayta sotishingiz kerak.
4. Kelishilgan narxni ovoz chiqarib ayting va qarzdor tasdiqlasin.
5. Hisobni birga qiling: «shuncha kilo, kilosi shuncha, jami shuncha».

Shartli misol. Rustam akaning do‘konida dehqon mijoz Sherzod akaning 1 200 000 so‘m qarzi bor. U 150 kilo piyoz olib keldi. Bozorda piyoz ulgurji 4 000 so‘mdan. Hisob: 150 × 4 000 = 600 000 so‘m. Qoldiq: 1 200 000 − 600 000 = 600 000 so‘m.

Daftarga to‘lov sifatida qanday yoziladi?

Tovar bilan qaytarilgan qarz — oddiy to‘lov. Uni alohida «barter» ustuniga yozish shart emas. Muhimi — summa so‘mda bo‘lsin va izohda nima olingani ko‘rinsin. Qolgan qoidalar qisman to‘lovni yozish bilan bir xil.

Eski qatorni o‘chirmang va ustidan yozmang. Yangi qator qo‘shing — shunda keyin «qancha olgan edingiz?» degan savolga daftar javob beradi. Qarz atamalari bilan tanish bo‘lsangiz: bu yerda «to‘lov» va «qoldiq» odatiy ma’noda ishlatiladi.

Tovarni do‘konga qo‘shsangiz, uni kirim sifatida ham yozib qo‘ying. Aks holda oy oxirida tovar hisobi kassa bilan to‘g‘ri kelmaydi.

Xizmat bilan hisob-kitob

Xizmatda narxni belgilash tovardan qiyinroq: ishni ko‘rib bo‘lmaydi, u hali qilinmagan. Shuning uchun uch narsani oldindan kelishing.

• Nima qilinadi: «eshikni tuzatish» emas, «kirish eshigining qulfini almashtirish va oshiq-moshig‘ini tuzatish».
• Qancha turadi: shu ish uchun boshqa usta qancha so‘rashini bilib oling.
• Qachon tugaydi: aniq kun. Ish tugamaguncha qarz yopilmaydi.

Material kimdan ekanini ham ayting. Usta o‘z materiali bilan ishlasa, bir narx, sizning materialingiz bilan — boshqa narx.

Misol uchun, elektrchi Alisher akaning 450 000 so‘m qarzi bor. U do‘konga yangi chiroqlar o‘rnatishni taklif qildi. Siz boshqa ustadan so‘radingiz — shu ish 300 000 so‘m. Kelishuv: ish tugagach 300 000 so‘m yopiladi, 150 000 so‘m qoladi. Ish tugagan kuni daftarga yozasiz, oldin emas.

Qanday xavflar bor?

• Sotilmay qolgan tovar. Qarz yopildi, lekin pul yo‘q — tovar javonda turibdi.
• Sifat bahsi. Tovar ichidan chirigan meva yoki namlangan un chiqsa, kim javob beradi? Qabul qilishda ko‘rib oling.
• Chala xizmat. Ish yarim qolsa, qancha qarz yopildi? Oldindan kelishilmagan bo‘lsa, bahs chiqadi.
• «Yana olib kelaman». Qarzdor tovarni oz-ozdan olib kelsa-yu, narxi kelgan kuni kelishilmasa, hisob chalkashadi. Har yetkazishni o‘sha kungi bozor narxida baholab, darhol yozing.
• Yozilmagan kelishuv. Og‘zaki barter keyin eslanmaydi. Har kelishuv sana va summa bilan daftarda tursin.

Qarzdor tovarni bo‘lib-bo‘lib olib kelishni taklif qilsa, har safarini alohida to‘lov qilib yozing: narx tovar kelgan kuni, o‘sha kungi bozor narxida kelishiladi. Kelajakdagi tovar miqdori va narxini bugundan qotirib qo‘ymang («kuzda 300 kilo piyoz — 1 200 000 so‘m» kabi): narx o‘zgarsa, bir tomon zarar ko‘radi va bahs chiqadi. Bunday holatda qarzni bo‘lib to‘lash jadvali ham qo‘l keladi — jadvalni so‘mda tuzing: qachon va qancha so‘m yopilishi kerak.

Rad etish kerak bo‘lsa, qanday aytish kerak?

Taklif sizga to‘g‘ri kelmasa, qarzdorni xafa qilmasdan aytish mumkin. Muhimi — uning niyatini hurmat qilish va pul bilan to‘lash yo‘lini ochiq qoldirish.

Qisqasi: tovar kerak bo‘lsa — oling, narxni bozor bo‘yicha kelishing, daftarga to‘lov sifatida yozing va qoldiqni o‘sha zahoti ayting. Shunda barter qarzni yopadi, yangi bahs tug‘dirmaydi.