Korxonaga nasiyada shartnoma va hisob-faktura

Mahalladagi maktab oshxonasi har hafta un va yog‘ oladi, pulini oy oxirida o‘tkazadi. Qurilish firmasi obyektga sement olib ketadi, «hisob raqamdan to‘laymiz» deydi. Kafe har kuni sabzavot oladi. Bularning barchasi — korxonaga nasiya.

Korxonaga nasiya — do‘kon tovarni yuridik shaxsga (firma, tashkilot, muassasa) hozir berib, pulini kelishilgan muddatda olishi. Huquqiy jihatdan bu odatda tovarni kreditga sotish, ya’ni to‘lovi kechiktirilgan oldi-sotdi. Oddiy mijozga nasiyadan farqi — bu yerda hujjat talablari qat’iyroq.

Nega korxona bilan yozma shart kerak?

Tovar nasiyasi va qarz — huquqan boshqa-boshqa narsa. Qarz shartnomasi (Fuqarolik kodeksi, 732-⁠modda) — pul yoki narsani qaytarish sharti bilan berish. Korxonaga tovar nasiyasi esa oldi-sotdi. Lekin amaliy qoidalar o‘xshash: yozib qo‘yish, dalil saqlash, da’vo muddati.

Yuridik shaxs ishtirokidagi bitimlar odatda yozma shaklda tuziladi — Fuqarolik kodeksida bu haqda umumiy qoidalar bor. Agar korxonaga tovar emas, pul qarz bersangiz, 733-⁠moddaga ko‘ra yozma shakl summadan qat’i nazar talab qilinadi. Aniq holatni yurist aytadi.

Yozma shakl talab qilingan bitimda unga rioya qilinmasa, Fuqarolik kodeksining 109-⁠moddasiga ko‘ra, nizoda faqat guvoh ko‘rsatmasiga tayanib bo‘lmaydi. «Omborchi olib ketgan edi» degan gap yetmaydi.

Amaliy sabab ham bor: korxonada odamlar almashadi. Bugun siz bilan gaplashgan ta’minot bo‘limi xodimi ertaga ishdan ketishi mumkin. Yangi odam og‘zaki kelishuvni bilmaydi — faqat hujjatni ko‘radi.

Qarz va nasiyaning umumiy huquqiy asoslari haqida — qarz va nasiyaning huquqiy asoslari maqolasida.

Shartnomada nima bo‘lsin?

Korxonalar bilan odatda oldi-sotdi yoki yetkazib berish shartnomasi tuziladi, to‘lovni kechiktirish sharti esa uning ichida yoziladi. Shartnoma turini va matnini yurist yoki buxgalter bilan tanlang. Quyida — do‘kon uchun eng muhim bandlar.

1. Taraflar. Korxonaning to‘liq nomi, STIR, manzili, rahbari yoki vakolatli shaxsi. Sizning ma’lumotlaringiz ham.
2. Tovar va narx. Nomi, o‘lchov birligi va narxi. Har yuk narxi topshirish paytida hisob-fakturada aniq summa bilan yoziladi va keyin o‘zgarmaydi.
3. Yetkazish tartibi. Kim olib ketadi, qaysi hujjat bilan, kim qabul qilib imzolaydi.
4. To‘lov muddati. Har yuk uchun alohida yoki oy oxirida umumiy — aniq kun bilan.
5. To‘lov usuli. Hisob raqamga o‘tkazma yoki boshqa usul — buxgalter bilan kelishilgan holda.
6. Nasiya chegarasi. Bir vaqtda qancha summagacha nasiya berilishi.
7. Kechikish oqibati. Yangi yuk to‘lov kelguncha to‘xtatiladi va to‘lash uchun yangi muddat yozma kelishiladi. Qarz summasiga qo‘shimcha haq qo‘shilmaydi.
8. Nizolarni hal qilish. Avval muzokara va solishtirish, keyin qonuniy tartib.

Korxonalar shartnomasida ko‘pincha neustoyka (jarima yoki penya) bandi uchraydi, qonunda ham bunday tushuncha bor. Lekin biz uni tavsiya qilmaymiz: kechikkan summaga qo‘shimcha haq qo‘shish doimiy mijozni yo‘qotadi va nizoni cho‘zadi. Ishonchliroq yo‘l — yangi yukni to‘xtatish, to‘lash uchun yangi muddatni yozma kelishish va chegarani kamaytirish. Batafsil — kechikkan qarz va jarima maqolasida. Yozma shartnoma bandlarining umumiy mantig‘i — qarz shartnomasi namunasi maqolasida (u pul qarzi uchun, lekin bandlar o‘xshash).

Hisob-faktura va yuk xati

Shartnoma — umumiy qoida. Har bir yuk esa alohida hujjat bilan beriladi. Aynan shu hujjatlar keyin qarz summasini isbotlaydi.

• Hisob-faktura — tovar nomi, miqdori, narxi va jami summasi yozilgan hujjat. U to‘lovga asos bo‘ladi.
• Yuk xati — tovar kimga, qachon topshirilganini ko‘rsatadi. Qabul qilgan xodim imzosi bo‘lishi kerak.
• Ishonchnoma — korxona xodimi tovarni korxona nomidan olish huquqiga ega ekanini tasdiqlaydi. Bu masalani buxgalter bilan aniqlang.

Hisob-fakturani qanday shaklda rasmiylashtirish (jumladan, elektron shakli) sizning soliq maqomingizga bog‘liq: YaTT, MChJ yoki boshqa. Buni buxgalter yoki soliq maslahatchisidan so‘rang.

Shartli misol. Zarina opaning oziq-ovqat do‘koni bog‘chaga har dushanba mahsulot beradi. Oktabrda to‘rtta yuk ketdi: 2 150 000, 1 980 000, 2 300 000 va 2 070 000 so‘m. Jami 8 500 000 so‘m. Har yuk uchun hisob-faktura bor, oshpaz imzolagan. To‘lov muddati — keyingi oyning 10-⁠sanasi.

To‘lov muddati va nazorat

Korxonada to‘lov kechikishi mumkin: hujjatlar rahbar imzosidan, buxgalteriyadan o‘tadi. Buni oldindan hisobga oling va o‘z aylanma pulingizni rejalashtiring.

Kichik do‘kon uchun asosiy xavf — bitta korxonaga juda katta nasiya to‘planib qolishi. Korxona to‘lovni surib tursa, sizning ta’minotchiga to‘lovingiz ham kechikadi. Shuning uchun bitta korxonaga beriladigan nasiyaga chegara qo‘ying va uni shartnomaga yozing.

• Har korxona uchun daftarda alohida sahifa oching.
• Har yukni yozing: sana, hujjat raqami, summa, to‘lov muddati.
• Kelgan to‘lov qaysi yuk uchun ekanini belgilang.
• Oy oxirida jami qarzni hisoblang va korxona buxgalteri bilan solishtiring.
• Chegaraga yetganda yangi yukni to‘lov kelguncha to‘xtating.

Bu usul ta’minotchiga qarz hisobining teskarisi: u yerda siz qarzdor, bu yerda esa korxona sizga qarzdor.

To‘lov kechiksa, avval solishtirish, keyin talab

Muddat o‘tdi, pul kelmadi. Shoshilib qo‘ng‘iroq qilishdan oldin, hisobni tartibga keltiring. Keyingi qadamlar ketma-ketligi muhim.

1. Buxgalter bilan gaplashing. Ba’zan to‘lov shunchaki hujjat yetishmagani uchun to‘xtab turadi.
2. Solishtirma dalolatnoma tuzing. Bu — ikki taraf qarz summasini birga tekshirib, imzolaydigan hujjat. Unda barcha yuklar va to‘lovlar yoziladi.
3. Yozma talab yuboring. Summa, hujjatlar va to‘lash uchun yangi muddat bilan. Talab korxona nomiga, rasmiy manziliga yuboriladi.
4. Yangi yukni to‘xtating. Qarz yopilguncha nasiya berilmaydi.
5. Yuristga murojaat qiling. Natija bo‘lmasa, keyingi qonuniy qadam — yurist bilan. Umumiy tartib — qarzni sud orqali undirish maqolasida.

Yozma talab — odatda foydali birinchi rasmiy qadam. U majburiymi va qanday shaklda bo‘lishi kerak — yuristdan so‘rang.

Qisqasi: korxona bilan — faqat yozma shartnoma. Har yuk — hujjat va imzo bilan. Muddat o‘tsa — avval solishtirish, keyin yozma talab. Murakkab holatda — yurist va buxgalter.