So‘m va dollardagi qarzni alohida hisobda yuritish

Ba’zi tovar yoki xizmatning narxi bugungi kunda dollarda beriladi — ayniqsa chetdan keltiriladigan mahsulotlar. Bunday nasiya berilganda, daftarda alohida qoidaga rioya qilinmasa, oy oxirida raqamlar mos kelmay qoladi.

Muammo faqat hisobda emas — kurs o‘zgarishi bilan bog‘liq bahs ham tez-tez chiqadi. Quyidagi qoidalar ikkala muammoning ham oldini oladi: qanday yozish, qanday to‘lash va oy oxirida qanday hisobot berish.

Nega so‘m va dollarni qo‘shib bo‘lmaydi?

Dollar kursi har kuni o‘zgaradi. Bugungi 300 dollarning so‘mdagi qiymati bir oy oldingi 300 dollarnikidan farq qiladi. Ikki valyutani bitta jamiga qo‘shsangiz, natijada chiqqan raqam hech narsani anglatmaydi — u qaysi kun kursi bilan hisoblanganini hech kim bilmaydi.

Shartli misol. «Baraka» do‘konida dollar qarzlar jami — 800 dollar, so‘m qarzlar jami — 4 million so‘m. Bu ikkisini qo‘shib «jami qarz X so‘m» deyish xato: dollar qismi ertaga boshqa summaga aylanadi va bu raqamga tayanib qaror qabul qilish noto‘g‘ri xulosaga olib kelishi mumkin.

Qarz qaysi valyutada yoziladi?

Qaysi valyutada tovar sotilgan bo‘lsa, qarz ham o‘sha valyutada yoziladi. Tovar dollarda kelib, so‘mda sotilgan bo‘lsa — bu boshqa masala, chunki qarz allaqachon so‘mga aylantirilgan bo‘ladi. Bunday so‘m qarzni keyin dollar kursiga bog‘lab qayta hisoblamang: kurs oshsa ham, summa o‘zgarmaydi.

Valyutani yozuvda alohida belgilash — «valyuta: dollar» yoki «valyuta: so‘m» — kichik tafsilot bo‘lib tuyulsa ham, oy oxirida ikkalasini ajratib hisoblashda asosiy tayanch bo‘ladi.

Dollar qarz so‘mda to‘lansa, qaysi kunning kursi olinadi?

Mijoz dollar qarzni so‘mda to‘lashni taklif qilishi mumkin. Bunda oldindan kelishilmagan bitta savol katta bahsga aylanadi: qaysi kunning kursi bo‘yicha hisoblanadi — qarz olingan kunmi yoki to‘lov kelgan kunmi?

Javob bitta: to‘lov kelgan kunning kursi. Qarz dollarda qoladi, qaytarish kursi oldindan belgilanmaydi va «so‘mda qaytarasan» deb shart qilinmaydi. Mijoz so‘mda to‘lamoqchi bo‘lsa, ikki tomon to‘lov kuni kelishadi: summa o‘sha kungi kurs bo‘yicha hisoblanadi va so‘m o‘sha zahoti to‘liq beriladi.

Qarz olingan kunning kursini oldindan qo‘yish aslida dollar qarzni so‘m qarzga aylantirish degani. Kurs xavfini xohlamasangiz, summani savdo kunining o‘zida so‘mga o‘girib, qarzni boshidanoq so‘mda yozing.

Rasmiy kursni bilish kerak bo‘lsa, Markaziy bankning rasmiy saytidan tekshiring — bozordagi «eshitilgan» kursga tayanish keyinchalik bahsni yanada chuqurlashtirishi mumkin, chunki har kim boshqa raqam eshitgan bo‘lishi mumkin.

Dollar summasini so‘mda ko‘rsatish kerakmi?

Ba’zi do‘kon egasi mijoz uchun qulaylik yaratish maqsadida dollar qarzning so‘mdagi taxminiy qiymatini ham yozib qo‘yadi — masalan, «300 dollar (taxminan 3 750 000 so‘m, bugungi kurs)». Bu izoh foydali, lekin faqat izoh sifatida qolsin — asosiy summa baribir dollarda yuritiladi.

Bu izohni har safar yangilash shart emas, faqat mijozga umumiy tasavvur berish uchun kifoya. Mijoz so‘mda to‘lasa, hisob-kitob to‘lov kunidagi haqiqiy kurs bo‘yicha qilinadi, izohdagi taxminiy raqam bo‘yicha emas.

Ikki valyutada qarzi bor mijozning ikki alohida qoldig‘i

Bir mijozning ham so‘mda, ham dollarda qarzi bo‘lishi mumkin — masalan, oddiy tovar so‘mda, ehtiyot qism dollarda olingan. Bunda ikkita alohida qator va ikkita alohida qoldiq yuritiladi, ular qo‘shilmaydi.

Mijozga ham shu tarzda tushuntiring: «sizda 200 ming so‘m va 150 dollar qarz bor» — ikkitasini «taxminan X so‘m» deb birlashtirmang, bu keyin kurs bahsini keltirib chiqaradi.

Har to‘lov ham qaysi valyutaga tegishli ekani aniq yozilsin: mijoz so‘mda to‘lov qilsa, u avvalo so‘m qarzga hisoblanadi, dollar qarzga emas — aks holda ikkala qoldiq ham noto‘g‘ri chiqadi va keyin tuzatish qiyinlashadi.

Kurs katta o‘zgarsa, nima qilish kerak?

Ba’zan kurs qisqa vaqt ichida sezilarli o‘zgaradi. Bunda ham qarz o‘z valyutasida va o‘z summasida qoladi: 300 dollar — 300 dollar, 4 million so‘m — 4 million so‘m. Kurs o‘zgargani yoki to‘lov kechikkani uchun qarzga qo‘shimcha haq qo‘shilmaydi. Dollar qarz uzoq cho‘zilsa, mijoz bilan gaplashish kerak — summani emas, to‘lov tartibini kelishish uchun. Bu qiyin suhbat, lekin uni kechiktirish holatni yanada chigallashtiradi.

Shartli misol. Nodir aka mijozga 300 dollarlik ehtiyot qism nasiyaga bergan, ammo mijoz olti oy davomida to‘lamay yuradi. Shu vaqt ichida kurs sezilarli o‘zgaradi. Nodir aka qarzni oshirmaydi va uni keyinroq to‘lanadigan so‘m qarzga ham aylantirmaydi: daftarda baribir 300 dollar. U mijoz bilan gaplashib, yangi muddat va bo‘lib to‘lash tartibini kelishadi — har oy 100 dollardan. Mijoz biror oy so‘mda to‘lasa, bu to‘lov o‘sha kungi kurs bo‘yicha hisoblanadi va qancha dollar yopilgani yoziladi. Yangi kelishuv ham daftarga yozib qo‘yiladi.

Oy oxirida hisobotda ko‘rsatish

Umumiy hisobotda ham ikki valyuta alohida ko‘rsatilsin: «so‘mdagi jami qarz» va «dollardagi jami qarz» — ikkita alohida qator. Kerak bo‘lsa, dollar qismini hisobot kuni kursi bo‘yicha so‘mga aylantirib, alohida izoh sifatida qo‘shish mumkin, lekin asosiy jami hech qachon aralashtirilmaydi.

Bu tartib faqat hisobotni tushunarli qilib qolmasdan, kelajakda kurs o‘zgarganda qancha zarar yoki foyda bo‘lganini ham aniq ko‘rish imkonini beradi. Vaqt o‘tishi bilan qaysi valyutadagi qarzlar tezroq yopilayotgani, qaysi birida kechikish ko‘proq uchrayotgani ham ko‘rinib qoladi — bu esa kelajakda qaysi valyutada savdo qilishni tanlashga ham yordam beradi.

Haqqim.uz’da so‘m va dollar qarzlari alohida yuritiladi va alohida jami bilan ko‘rsatiladi — ikki valyuta bir raqamga qo‘shilib ketmaydi.