Qarzdor kasal bo‘lsa yoki vafot etsa, qanday yo‘l tutiladi?
Qarzdor og‘ir kasal bo‘lsa yoki vafot etsa, qarz haqida qachon va kim bilan gaplashish mumkin. Odob, umumiy huquqiy ma’lumot va yozuvni saqlash.
Mundarija· 6 bo‘lim
Daftarda ism bor, summa bor. Lekin shu odam kasalxonada yotibdi yoki endi hayot emas. Bunday paytda qarz haqida o‘ylash ham noqulay. Bu tabiiy — va aynan shu hissiyot to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatadi.
Bu maqola qarzni «undirish» haqida emas. U ikki narsani birga saqlash haqida: insoniy odobni va qarz yozuvini. Birinchisi hozir muhim, ikkinchisi — keyin.
Birinchi navbatda odobni saqlang
Mahalla do‘koni egasi uchun qarzdor — ko‘pincha qo‘shni, tanish, yillar davomida kelgan mijoz. Uning oilasi ham sizni taniydi. Qanday yo‘l tutganingizni mahalla uzoq eslaydi.
- Qayg‘u paytida qarz haqida umuman gapirilmaydi — na ta’ziyada, na marosimda, na qabristonda.
- Oila a’zolariga telefon qilib, qarzni eslatish kerak emas.
- Qarz haqida boshqa odamlarga, qo‘shnilarga aytilmaydi.
- Ta’ziyaga oddiy tanish sifatida boring — do‘kondor sifatida emas.
Agar oilaning o‘zi «otamizning bo‘ynida qarzi bormi?» deb so‘rasa, qisqa javob bering va tafsilotni keyinga qoldiring.
Ha, daftarda bir oz yozuv bor. Hozir buning vaqti emas. Keyinroq, o‘zingizga qulay paytda alohida gaplashamiz.
Kasal qarzdorning muddatini uzaytirish
Qarzdor og‘ir kasal bo‘lsa, uning barcha kuchi davolanishga ketadi. Bu paytda qarz so‘rash — ham odobsizlik, ham foydasiz: pul baribir dori va shifokorga ketadi.
Eng to‘g‘ri yo‘l — muddatni o‘zingiz uzaytirishni taklif qilish. Bu odamga bosimni olib tashlaydi va munosabatni saqlaydi. Tuzalib chiqqach, ko‘pincha birinchi bo‘lib o‘zi keladi.
Assalomu alaykum, Anvar aka. Tezroq tuzalib keting, sizga sog‘lik tilaymiz.
Daftardagi hisob haqida o‘ylamang. Muddatni yangi yilgacha surdim. Sog‘ayganingizdan keyin gaplashamiz.
Muddatni uzaytirganingizni daftarga yozing: sana, yangi muddat va «kasalligi sababli uzaytirildi» degan izoh. Summa o‘zgarmaydi — uzaytirilgan muddat uchun hech narsa qo‘shilmaydi. Eski qatorni o‘chirmang.
Kasallik uzoq cho‘zilsa yoki oila og‘ir ahvolda bo‘lsa, qarzning bir qismini yoki hammasini kechirish haqida ham o‘ylab ko‘rish mumkin. Bu — faqat sizning qaroringiz. Qanday rasmiylashtirish haqida — qarzni kechirish maqolasida.
Vafot etgan qarzdorning qarzi bo‘yicha umumiy tartib
Umumiy tamoyil shunday: vafot etgan odamning qarzi uning meros mol-mulkidan to‘lanadi. Merosni qabul qilgan merosxo‘rlar qarz uchun odatda faqat o‘zlariga o‘tgan meros qiymati doirasida javob beradi. Meros bo‘lmasa yoki qarzga yetmasa, oila a’zolari — kafil bo‘lmagan bo‘lsa — o‘z pulidan to‘lashga majbur emas. Lekin kim, qaysi hajmda va qanday tartibda javob berishi ko‘p narsaga bog‘liq: meros borligi, uni kim qabul qilgani, qarz qanday rasmiylashtirilgani.
Bu savollarga aniq javobni faqat notarius yoki yurist beradi. Maqolada yoki qo‘shnining gapida aniq qoida izlamang: har oila holati boshqacha.
Bitta narsa aniq: qarz yozuvi o‘z-o‘zidan yo‘qolmaydi. Fuqarolik kodeksining 150-moddasida umumiy da’vo muddati belgilangan — uch yil. Bu muddat merosxo‘rlarga qanday qo‘llanishini ham yuristdan so‘rang. Shuning uchun shoshilish kerak emas, lekin masalani yillab cho‘zib yuborish ham kerak emas.
Qarzning huquqiy asoslari haqida umumiy tushuncha kerak bo‘lsa — qarz va nasiyaning huquqiy asoslari maqolasini o‘qing.
Merosxo‘rlar bilan qanday gaplashish kerak?
Ta’ziya kunlari o‘tib, oila biroz o‘ziga kelgach, oilaning bitta vakili bilan gaplashing. Odatda bu — to‘ng‘ich o‘g‘il, turmush o‘rtog‘i yoki oilaning ishlarini yurituvchi odam.
- Uchrashuvni oldindan so‘rang, kutilmaganda bormang.
- Yolg‘iz gaplashing — begonalar, mijozlar oldida emas.
- Avval ta’ziya bildiring, keyin qisqa qilib masalani ayting.
- Daftardagi yozuvni ko‘rsating: sana, summa, marhumning to‘lovlari.
- Talab qilmang — ma’lumot bering va oilaning fikrini so‘rang.
- Qaror uchun vaqt bering. Darhol javob kutmang.
Otangizni hamma yaxshi so‘z bilan eslaydi. Oilangizga chuqur hamdardlik bildiraman.
Bir masalani sizga aytib qo‘yishim kerak edi. Daftarda otangizning 1 800 000 so‘mlik yozuvi bor, oxirgi to‘lovi bahorda bo‘lgan. Yozuvni ko‘rsataman.
Hozir hech narsa so‘ramayapman. Oilangiz bilan maslahatlashing, qulay paytda o‘zingiz aytasiz.
Oila marhumning qarzini — hatto meros yetmasa ham, o‘z pulidan — yopishni o‘z burchi deb bilishi mumkin. Lekin meros doirasidan tashqari bu — ularning ixtiyori, majburiyati emas. Oila qarzni tan olmasa yoki to‘lay olmasa, bahslashmang: keyingi qadamni notarius yoki yurist bilan maslahatlashib qiling.
Ba’zan qarzni so‘rash o‘rniga uni kechirgan ma’qul bo‘ladi — ayniqsa summa kichik, oila og‘ir ahvolda bo‘lsa. Bu ham to‘g‘ri qaror. Qarz qaytmasligi aniq bo‘lsa, uni umidsiz qarz sifatida alohida belgilash mumkin.
Yozuv va dalilni saqlash
Qanday qaror qilsangiz ham, yozuvni saqlang. U sizning ham, oilaning ham himoyasi: kim qancha olgan, qancha to‘lagan — hammasi ko‘rinadi.
- Daftardagi sahifani o‘chirmang va yirtmang. Uni suratga olib qo‘ying.
- Tilxat, yozishma, kartaga o‘tkazma cheklarini bir joyda saqlang.
- Marhumning oxirgi to‘lovlarini alohida belgilang.
- Oila bilan kelishuv bo‘lsa — sana, summa va kim bilan gaplashganingizni yozing.
- Kechirgan bo‘lsangiz — «kechirildi» deb sana bilan belgilang.
Nima qilinmaydi?
- Marosim, ta’ziya yoki qabriston yonida qarz haqida gapirish.
- Oila a’zolarini birma-bir chaqirib, qarzni ularning bo‘yniga qo‘yish.
- Qarzni ijtimoiy tarmoqda yoki mahalla guruhida eslatish.
- Bolalar yoki keksa ota-onaga bosim o‘tkazish.
- Yozuvni «o‘zgartirish» — summani oshirish yoki muddatni boshqa qilish.
Qisqasi: kasal odamga — sabr va muddat. Vafot etgan odamning oilasiga — avval ta’ziya, keyin yolg‘iz va yumshoq suhbat. Huquqiy savolda — notarius yoki yurist. Yozuv esa hamisha joyida tursin.