Qarz muddati 7 kunmi, 14 kunmi yoki 30 kunmi?

Nasiya berilganda eng ko‘p aytiladigan gap — «pul bo‘lganda beraman». Bu gap tinch eshitiladi, lekin daftar uchun foydasiz: unda aniq kun yo‘q, demak, haftalik tekshiruvda ham bu qarz «muddati o‘tgan» sifatida ko‘rinmaydi.

Muddat qo‘yilmagan qarz — ko‘rinmas qarz. U daftarda yotadi, lekin hech qachon «bugun so‘rash kerak» ro‘yxatiga tushmaydi. Quyida — muddatni to‘g‘ri belgilashning amaliy yo‘llari.

«Pul bo‘lganda» nega muddat emas?

Muddat — kalendarda belgilanadigan aniq kun, «qulay payt» emas. «Pul bo‘lganda» degan kelishuv ikkala tomonga ham noqulay: mijoz kechiktirishni bahona qiladi, siz esa qachon so‘rashni bilmaysiz.

Shartli misol. «Nur» do‘konida Aziz aka mijozga 600 000 so‘mlik nasiya beradi va «keyinroq to‘larsiz» deydi. Uch oy o‘tadi, pul qaytmaydi — chunki na mijozda, na Aziz akada aniq kun bor edi. Aniq kun aytilganda esa mijoz qachon to‘lashini bilar, Aziz aka ham o‘sha kuni qo‘ng‘iroq qilish huquqiga ega bo‘lardi.

Muddatni mijozning daromad kuniga bog‘lash

Eng ishonchli muddat — mijozning pul kirim kuniga bog‘langani. Ishchi uchun maosh kuni, dehqon uchun hosil sotilgan kun, bozor sotuvchisi uchun bozor kuni. Shu kunga bir-ikki kun qo‘shib muddat belgilansa, mijoz uchun ham real bo‘ladi.

Bu bog‘lanishni bilish uchun mijozdan bevosita so‘rash kifoya: «sizga qachon qulay bo‘ladi, maosh qaysi kuni tushadi?». Odatda mijoz bu savolga xotirjam javob beradi, chunki bu uning ham manfaatiga mos.

Bu savolni birinchi nasiyaning o‘zida so‘rang, keyinga qoldirmang. Shunda daftarga birinchi kundanoq to‘g‘ri muddat yoziladi va mijoz bilan har safar qaytadan kelishishga hojat qolmaydi.

Maoshgacha oladigan mijozlar bilan ishlash tartibi biroz boshqacha — bu haqda alohida maqolada batafsil, xuddi hosil sotilgandan keyin to‘laydigan mijozlar haqida ham alohida yozilgan.

7, 14 va 30 kunlik muddat kimga mos?

• 7 kun — kundalik mayda xarid uchun: non, sut, sigaret kabi tez-tez qaytariladigan kichik summalar.
• 14 kun — o‘rtacha summadagi nasiya, ayniqsa haftalik daromadi bor mijozlar uchun.
• 30 kun — faqat maoshgacha ishlaydigan doimiy mijozlar uchun, boshqa holatda juda uzun muddat.

Muddat qanchalik uzoq bo‘lsa, shunchalik ko‘p narsa unutiladi — mijozning ham, sizning ham xotirangizdan. Qisqa muddat qarzni tez aylantiradi va aylanma mablag‘ni ko‘chada ushlab turmaydi.

Yangi mijoz bilan har doim qisqaroq muddatdan boshlang. Bir necha marta o‘z vaqtida to‘lagach, muddatni uzaytirish mumkin — ishonch shu tarzda asta-sekin ortadi, bir zumda emas.

Aksincha, birinchi nasiyada uzoq muddat berib, mijoz kechiktirsa, keyingi safar muddatni qisqartirish qiyinlashadi — mijoz buni «nega endi qisqartirdingiz» deb qabul qilishi mumkin.

Muddatni ovoz chiqarib takrorlash

Muddat faqat daftarga yozilishi kifoya emas — mijozga ham ovoz chiqarib aytilishi kerak. Shunda «bunaqa kelishuv bo‘lmagandi» degan bahsning oldi olinadi.

Bu bir jumlalik odat oddiy tuyulsa ham, ko‘p do‘kon egasining tajribasida eng samarali usullardan biri: mijoz o‘z og‘zi bilan tasdiqlagani keyinchalik inkor qilishni qiyinlashtiradi.

Bayram va bozor kunlari uchun istisno

Katta bayramlar — to‘y mavsumi, Navro‘z va Yangi yil arafasi — ko‘p oilalarning xarajati oshadigan davr. Bunday paytda odatdagi muddatni bir necha kunga cho‘zish mumkin, lekin buni ham aniq kun bilan belgilang, «bayramdan keyin» emas.

Bozor kunlari ham alohida hisobga olinadi: agar mijozning asosiy daromadi bozor kunlari savdodan kelsa, muddat aynan o‘sha kunga to‘g‘ri kelishi kerak, oradan bir necha kun o‘tib emas.

Muddat o‘zgarganda qayta yozish tartibi

Mijoz kelishilgan kunda kela olmasa, eski muddatni o‘chirmang. Yangi aniq kun kelishib, uni eski muddat yoniga yozib qo‘ying — necha marta muddat surilgani ham daftarda ko‘rinib tursin. Qarz summasi esa o‘sha-o‘sha qoladi: muddat surilgani uchun ustiga hech narsa qo‘shmang, aks holda mijoz keyingi safar muddat so‘rash o‘rniga umuman kelmay qo‘yishi mumkin.

Haqqim.uz’da muddati o‘tgan qarzlar ro‘yxat boshida «N kun kechikdi» degan belgi bilan avtomatik ko‘rinadi — har safar daftarni boshidan varaqlash shart emas.

Vaqt o‘tishi bilan qaysi mijozga qanday muddat mos kelishini siz ham o‘rganib olasiz: ba’zi mijoz doim o‘z vaqtida to‘laydi, ba’zisiga esa qisqaroq muddat va tez-tez eslatib turish kerak bo‘ladi. Bu kuzatuvni ham daftarga qayd qilib borish foydali — masalan, «doim vaqtida to‘laydi» degan qisqa izoh bilan.