Qarzdor chet elga ishlashga ketsa, nima qilish kerak?

Bahorda mahalladan yigitlar ishlashga ketadi. Ba’zisining do‘koningizda nasiyasi qolgan. Telefon raqami o‘zgargan, uyiga borsangiz — «ketdi». Qarz daftarda turibdi, odam esa minglab kilometr uzoqda.

Qarzdor chet elga ketishi — qarz yo‘qoldi degani emas. Aksincha, u yerda ishlayotgan odamning daromadi bo‘ladi va u pul o‘tkaza oladi. Muhimi — to‘g‘ri aloqa o‘rnatish va kelishuvni aniq qilish.

Holatni qanday baholash kerak?

Birinchi qadam — ahvolni tushunish. Shoshilib yozish yoki oilasiga borish o‘rniga, avval uchta savolga javob toping.

1. Aloqa bormi? Uning yangi raqami yoki messenjer profili bormi? Eski raqamda messenjer ishlashi mumkin.
2. Qachon qaytadi? Mavsumiy ishga ketganmi yoki uzoq muddatga?
3. Qarz qanday yozilgan? Daftarda sana, summa bormi? Tilxat, yozishma yoki kartaga o‘tkazma izi bormi?

Mavsumiy ishga ketgan va kuzda qaytadigan odam bilan bitta yo‘l, yillab qaytmaydigan odam bilan boshqa yo‘l tutiladi. Birinchisida qaytishini kutib, muddatni belgilash mumkin. Ikkinchisida — masofadan to‘lash tartibini kelishish kerak.

Aloqa umuman bo‘lmasa, qarzdor yo‘qolib qolsa maqolasidagi qadamlar yordam beradi.

Messenjer orqali kelishuv

Chet eldagi odam bilan eng qulay aloqa — messenjer. Yozma xabar qo‘ng‘iroqdan yaxshiroq: u yerda summa va sana qoladi. Birinchi xabar xotirjam, aniq va qisqa bo‘lsin.

Javob kelsa, aniq summa va jadvalni kelishing. «Imkon bo‘lganda» emas, «har oyning 10-⁠sanasida 350 000 so‘mdan» — shunday aniq bo‘lsin. Jadval tuzish haqida qarzni bo‘lib to‘lash jadvali maqolasida batafsil.

Qarzdor bir oyni o‘tkazib yuborsa, darrov qattiq gapirmang. Chet elda ish haqi kechikishi, ish joyi o‘zgarishi mumkin. Bir xabar bilan eslating va yangi sanani kelishing — summaga hech narsa qo‘shilmaydi.

Karta orqali to‘lov qabul qilish

Chet eldan pul o‘tkazish usullari o‘zgarib turadi. Qaysi usul qulay va arzon — qarzdorning o‘zi yaxshiroq biladi. Sizning vazifangiz — pulni qabul qilish uchun aniq rekvizit berish.

• Bitta karta raqamini bering va doim shuni ishlating.
• O‘tkazma izohiga ism va «qarz» deb yozishni so‘rang.
• Pul kelgan kuni daftarga yozing: sana, summa, «karta, chet eldan».
• Qarzdorga qabul qilinganini va qoldiqni yozing.

Chet eldan pul ba’zan boshqa valyutada keladi. Qarz so‘mda yozilgan bo‘lsa, so‘mda hisoblanadi: 1 400 000 so‘mlik qarz kurs o‘zgarsa ham shu summaligicha qoladi. Pul dollar yoki rublda kelsa, o‘sha kungi kurs bo‘yicha u qarzning qancha qismini yopganini darhol hisoblang, qarzdorga yozing va daftarga qayd eting. Kursni «keyin hisoblaymiz» deb qoldirmang — aynan shu joyda bahs chiqadi.

Kartaga to‘lov qabul qilishning umumiy tartibi — qarzni kartaga qabul qilish maqolasida.

Oilasi bilan nima qilish mumkin va nima mumkin emas?

Qarzdor uzoqda, oilasi esa mahallada. Oilaga borish vasvasasi katta. Lekin bu yerda aniq chegara bor: qarz — qarzdorniki, oilasiniki emas.

Oila a’zosi qarzni o‘z zimmasiga olmagan bo‘lsa — masalan, kafil bo‘lmagan yoki o‘zi yozma rozilik bermagan bo‘lsa — undan qarzni talab qilishga asos yo‘q. Aniq holatda bu savolni yuristdan so‘rang.

• Mumkin: qarzdorning yangi raqamini so‘rash, «Jahongirga menga qo‘ng‘iroq qilsin deb ayting» deyish.
• Mumkin: oila o‘z xohishi bilan yordam bermoqchi bo‘lsa, buni qabul qilish va daftarga yozish.
• Mumkin emas: ota-ona yoki xotinidan qarzni talab qilish.
• Mumkin emas: qo‘shnilar oldida qarz haqida gapirish.
• Mumkin emas: oilaga har kuni kelib yoki qo‘ng‘iroq qilib bosim o‘tkazish.

Qarz summasini oilaga aytmang. Qarzdor buni o‘zi aytishi kerak — bu uning shaxsiy masalasi.

Yozma tasdiq olish

Qarzdor chet elga ketgach, og‘zaki nasiyaning eng zaif joyi — dalil. Messenjer yozishmasi shu bo‘shliqni to‘ldiradi. Qarzdor summani yozma tasdiqlasa, bu keyin muhim dalil bo‘lishi mumkin.

1. Qarzdordan summa va jadvalni yozma tasdiqlashni so‘rang.
2. Yozishmani o‘chirmang; muhim xabarlarni ekran surati qilib saqlang.
3. Kartaga kelgan har o‘tkazmaning chekini saqlang.
4. Daftardagi yozuv bilan yozishmani solishtirib turing.

Tilxat bo‘lmasa ham, yozishma va o‘tkazmalar qarzni isbotlashda yordam berishi mumkin. Bu haqda — tilxatsiz qarzni qaytarish maqolasida.

Nima qilinmaydi?

• Tahdid qilish: «qaytib kelsang, ko‘rasan».
• Qarzdorning ismi va summasini ijtimoiy tarmoqda yoki mahalla guruhida yozish.
• Uning ish beruvchisi yoki hamkasblariga yozish.
• Qarindoshlarga bosim o‘tkazish, ularni uyaltirish.

Bunday harakatlar pulni qaytarmaydi, faqat aloqani uzadi va sizni huquqiy muammoga olib kelishi mumkin. To‘g‘ri yo‘l — hurmatli muloqot, aniq kelishuv va kerak bo‘lsa, qonuniy tartib. Katta summada keyingi qadamni yurist bilan maslahatlashing.

Qisqasi: aloqani toping, aniq jadval kelishing, kartaga oling, har to‘lovni yozing va qarzdordan yozma tasdiq oling. Oila — faqat aloqa uchun, talab uchun emas.